LUNGCHIN CHAANG
322 BC : Maurya & Gupta dynasty kipat.
India thusim machun“ Gupta age is the golden age of the Indian history“ tin akiseijin, hicheto kilhonchun India freedom hinboldoh jongchu Gupta’te mama lamkaina akon ahung hikitne, hichu MK Gandhi chu ahi.
* Lekhajem kitihi ahung kipat tilchun mijousen chele vaale nading chule inung kihetto theina dingin alimle amellin anasemtho un hichu min amuteng ipi kibolna,ipi kiseina ahichu ahedthei nading ahi.Tulaija road sign tabang ahi, chua konin ahung machaallin 3500 BC langin Igypten anapandoh masapenun hijongchu suong pheng anamanu ahin leiset chunga lekhajem ahung machaal hi anahahsai, Chinate lekhajemhi vaanoija atampen ahin jem 40000-60000 alhinge jemkhat chun thucheng khatcheh aseidoh jeh ahi.Jihtho lekhajem mong monghi apandoh masapen tehi Sumerianho ahiuvin amahochu Canan mitekhu ahiuve. Hebrew, Arabic, Hindi, Greek hohin Phoenicianho jem analaove tin akiseije hinla Phoenician kitiho jongchu Canan miho mama ahikitnuve.
Rometen Greekte jem alakitnun western European hon Rome tejem alakitnuve. Cyrillic te (Cyprus) jemjong Greekte akon ahin hichehi Russia gamle eastern European hohin amanguve.Greekte hin Phoenicianho jem alaovin hichea konchun vowel akoibeuve. Canan mite hohi Noah chate lah a alenpen pa Shem chilhah ahiuvin Sumerian kitiho jonghi Canan mihochu ahunghiuve chule Isreal hojonghi ahiuvin Phoenician ho jonghi Canan miho mama ahiuve. Phoenician kitihi Greekten anasah u ahi ajehchu kiveina lamachu lousan, ponsan ahin hapohjiu jeh achu Greekte chun Phoeno anatijiu ahi.Hichi phoeno kitichu asan tina ahin hiche thu chenga konachu hung kisahdohpai ahi. Lekhajem kisimthei masapen chu “ Semitic “script anakitin Canan miho-a ahin Mediterranaen solanga aum laiju ahin Mesopotamia miho tinjong ana kiseijun amaho’a konahi abaan banna hungchaalla ahin hichu tuhin agomin kum 5500 hita dingin akiseije.
* 1347-1380 :Sunghin Black death kiti natkhat ana umin Asia apat Europe geijin hiche nat jehchun 75 million mihem anathi. Black death akiti lonahi atahsa chunguchu abeh beh’a vomah ahin hiche natchu nat thoh hahtah hia michu achaina langleh thiji anahi.
* 1618--1648 : 30th years war anakiti.Hichu Catholic tele protestante kisatna ahi.
* 1500--1900 : Avaihomnao gamchu nisa alhum tapoi anakitin Britiste vaihomna noija anaum gamhochu; S.Africa, Kenya, Egypt, HongKong, India, Nepal, Iraq, Isreal, Singapore, Malta, Australia, New Zealand, Canada hicheng hi ahiuve.
* 13 August 1891 Thangal General Tikendrajit akhailihnio.
* 10th century AD chun Irengba lengpa chu athinungin ajinun dangka in alim anasemin hichehi Manipur thusima limle mel dangka a kisem amasapen hidin akiseije.
* KCSI : Britishten Manipur lengho KCSI title anapeh uchu Knight Commander of the Star of India tina ahin leng tina ahipon Britishte Knight chu kiseina ahibouve.
* 3.2.1997 KCC tilou Houbung danghi Christa dou ahiuve.11 Jan 2004 nihin 1917--1919 Anglo Kuki war chu Chahsat rebellion tin ahung kiso’e.Hichite nihi “Sum Kawn daily”a hungkiso ahi.Hitabang thil kibol hohi Jesu leija analen laijin angongah Sumheisong gihtah kikhaai henlang Tuikhanglen thuhtah sungah kilehlut leh hichu ama dingin aphajoi anati.
* 18.1.1994 Jaangnuoi khoa numei 7 Milongte nampi sipaihon kichepnan aneijun Meichang guup cheh in akaap mun,chule anikhovang achom chom ahin Muoltuh,Parbung,Lungthulen chule Khalong khoho ajong chutabang machun numei tampipi chungah abolkitkit nuve. Chunggam mite vanghi khang saotah sunga jonghin khatvei jengjong thalto kivople gaalkon sunga hitabanga chuonhi akijakhapoi.Ajehchu pomdan ngaina ahipon chutiho malah in pasalho gamlelai kisanin ajitojong alumkhom jipoi. Chuban nin itabangmi hijongleh Chunggam mitehin mihem koi hijongleh thaneina neilouhel dinmuna umhole umpet ‘ho chubana jotho miho chunga engset,giitlou bolle kipasalsah kitihohi agaalmiho chung geijin abolkha pouve.Chidang namdang honvang hitabang dinmunhi atokhah uleh hampha akisalheh jiuve.
* Kyam’ba kitipa jonghin “Shan” ho leng khat agajo jeh’a kisah ahin Shan leng chu“Kyang”akitin Manipur lengpa minhi Mutua Jhulon Singh ahi.Kyang lengpa gajoupa tina a ana kisah ahi.
* Jun (Urine) Jingkah thodoh sehleh eima jun amasapen khu kamkhat donjing jenghi lou phatah ahi. Diabetis, Kamnat, Mitnat, Leinat, Haninat hojouse hoidohna phatah ahin nule patehon Chatehohi aneova patna tanglouva bolsah jingding Bongnoi achep nao sunga jongkhu halpihding acham muva abolthei tenguleh taanglou hella aboldiuva hilding ahi ajehchu thilphatah ahi.
* Chunggam mite thusima hin Gaidiliu, Dakei, Jadonang holoi hin Guul anavah jeh-un amaho vahnading chun mihem thisan angaijin mi anahol lelejiuvin, hijehhin chapangho suunleh gamlah’a ana chedohji louna diuvin hilnan anamang jiuve.
* Dog Title : Thadou Lekhabul kiti achun malaijin Uichahin kii ananei ahin alawp jeh in Sii kisuhna anaatkhat chu aduchaat jeh in agahkoitadin ahileh akimansah lotai. Kii kitihi jem ahiloule gun tina ahin. Avetsahchu ama hiinatoh kitohlouva kisuneoho chu Uicha tabang nahi tina ahi.
TIME LINE
(encyclopedia)
BC 60000 People first arrive in Australia.
BC 8350 Founding of Jericho, the
first walled town in the
world.
BC 7000 Farming of root crops
begin in New Guinea
BC 6000 Rice cultivation begins
in Thailand
BC 5000 The Chines civilization
begins, Group farmers
begin. Irregation in
Mesopotomia.
BC 4500 Scratch plough first in Mesopotamea
BC 3500 Early writing develops in Mesopotamia
BC 1600 -1270 Isreal’te Egyptma
alutle ahungdoh.
BC 1000 King David unites
Israel and Judah
BC 776 First Olympic games
in Greece
BC 650 Iron technology intro
duced in China.
BC 480 Gupta Empire in India.
00 Christian Calender starts
AD 79 Hindu Calender starts.
AD 1450 -1600 Pepriod in Western
Europe known as
Renaisance.
AD 1453 Constantinopol
changed into Istanbul.
AD 900 Chines invented gun
powder.
* Manipur sunga mihem analut masapen hi, Dravidianho akitin tua Tamil, Kerala mihokhu ahiovin, amaho bantah a’hi Chunggam mite ahi.
* Tua Assam gam (NEI) muntina suong kitung luitah tah le lentahtah-ho khule Manipur gamsunga jouse jongkhu chunga kisei Dravidianho boldoh jengseh ahin akum langhi 800 BC apat hung kitungpan ahin chubanin Burmiste khutnung jong aumin achung chonin Chunggam mite lah ajong doithiem anataminBC langdonna Galngam khutnung jong tampi aum kitne galngam ahin, Pongs ho ahin tha guma ana bollu khatcha ana’ umpoi, doithua akoijuleh atun’nu keoseh ahibouve amahohi doithem tah anahiu vin suongpi lentah tahjong doija asem tup theiju va theibong neocha sung khatna jong tamthim tahtah akipoh theiju anahi.
* Fundamental rights of India
(1) Right to Equality
(2) Right to Freedom
(3) Right against exploitation
(4) Right to freedom of Religion
(5) Right to Cultural and
Educational
(6) Right to Constitutional
Remedies.
* 24th Oct.1946 :KNA kiphuni(Political)
* Leiset khanghi Bible seidanin Kum 6000 velbepmin akiseijin ahinlah Scientist ho seidanin leiset-hi kum 6 billion ahitai.
* 20.6.1756 : AD Black hole tragedy.
* 23.6.1757 : Battle of Plassy chu
Siras Ud Daula v/s Robert Clive anahi.
* 10.5.1857 Indiate chamlhat delpatchu Meerut khopia apatnu ahin 15.8.1947 kumin chamlhat amuvin kum 90th analutne.
* 1858; East Indian company natoh jouse British govt. nin ahin lahpat.
* Awapuren : Minister on Burmis affairs tina ahi.
* Cheirap court kitichu criminal court tina anahi.
* Wangu kiti thuchenghi Shanho paova guul tina ahi.
* 28.2.1966 : Aizawl khopia bomb kise. 30.6.1986 : Mizo accord signed
* 15.10.1949 : Manipur lengpan India union jopna Signed apeh
* 25.4.1891 : Manipur lenggam beini. 21.1.1972 : Manipur state hood muni.
* Zoroaster 1800BC
* 33 AD Catholic church . 1517 AD
Martin luther nails the 95 theses to the door of the castle church in Witten berg, marking the bigining of the reformation.
* 1529 AD. Protestant Church.
* 1613 AD : East India companyten factory Surat khopia aboldiu anaphal pehchu Mughal emperor Jhangir anahi.
* 1483-1530 AD : Babar lin Mughal dynasty ahinphudoh muslim houthu ajop Babri Masjit jongkhu amamin apohsah u ahi.
* 563-483 BC : Gautama Budha in Budhism ahin pohdoh.
* 273-232 BC : Asoka the great Budhist machalsah.
* Rome tekhu malaija Troy kitite khu ahiuve.Alenggamu kisuhmang jouva leng chapate khatchu amitetoh hiche Italy gamsunga tiber vadung pangakhu hungcheng khaova ahi.
* 1929 W. Shaw in The Thadou Kukis anajih.
* 548-488 BC : Darius. 516 BC kumapat India gam anatoupha in 330 BC geijin Parsia ten Indiagam anavai hopmuve, hijeh a’hi masanga chu lengho lah a jong Parsia paohi kivaipohna jousea ana kimang ahi.
* 13.4.1919 : Jallianwala bagh Tragedy (Amritsar) athi 379 akisukha 1208.
* 1937 : Burma le india kikhen.
* 98-117 : Kaniska lengpahi hindu houthu machalsah ahi.
* 261 BC : Kalinga war.
* Isrealte German gama gas a anatam thana penu munchu ‘Awswitch’ akiti. Chuleh tua Nepal gam’ma movement bol’ho kiloi khomna min “Maoist” kiti khu Chines centre committee Chairman ’pu Mao Tse Tung chu tun Maozedong atitauvin Mao lungput lungdei lam’ma chena tina ahi.
* 800 A.D: Emperror Charliemagne lal’lu khuh akhuh peh’u.(724--814)
* 251AD (Cheitharol kumbaba): Chung-gam miten twitobin thumchan na a kihe hichu Manipur sung chenlai, Kholkip kholjang kiseinapa.( Frazer: Folklore of the old testaments sunpa khun tuikuol gamhole Asia gam mihohin tuisaanglet kitile thimjiin tia aseijuhi akibang thouve tin anaseije. Tunjong customle culture’ho thuahin chunggam mitele Thailand, Burmis,Laos hohi kum saao lheh tajongle atamjo kibahna uminte pao ahin custom culture inchen. Chule Chule Vaan’noija Island miho @ oceanic mihojouse jonghi adeh’a eastern Asia miho jengseh ahiuve.
* 2000 BC: Abraham, Hebrew, Judaism kipat, Chuleh Sodom khopi kisuhmang. Hebrew kitihi galkai, kallhah tina ahin, chule Eber khanggui mi hijeh’a kisei hidin akilang ahin Galkai kitipahi dihpenin akiseije.
* Dangka : Sanskrit paovin roupya, Indo Aryan manipur hon ruppa, meilheiten luppa ahintiuve.
* Muot : Indo Aryan manipur hon rambhu atiuvin chuche a konin meilheiten laphu, laphoi ahin tidoh taove.
* Kolchu : Sanskrit paovin ikchu, Aryan paovin ichu,meilheiten chu, ahintiuvin chua konin eimihon kolho akonna kila ahijeh in kolchu akiti.
* Sana : Sanskrit paovin suvarna, Aryan le Pakhrit paovin suana, hiche a konhin eimihole meilheiten Sana ahin kitidoh e.
* 79 AD : Pompeii khopi chu Visuvius kiti muolchu hung pohkeh’a khopi chu alonvuh khum kum.
* 12.12.1939 : Nupi laal of Manipur.
* 18.11.1988 : K.N.T (Kuki Nampi Taona) masapen Tolphei Farm, Thangjing CCpur.
* 776 AD : Greece te khopi Athen na Olympic masapen kibol.Himalaya moulsang tah jongkhu moulthah ahi akiti. Atil chun diil anahin volcano akona hitiakhu hung umdoh in akiseijin keima ginchat dollin 2500 BC langchu hidin katah sanne.
* 25.1.1825: Manipur lengpa le British govt. kabaw Valley chung changa agreement Signed abollu. Kumkhatna Rs 6000/- British Govt. nin apehding hichu Rs 500/-per month dinga simtohding lengpan kakilah kitding ahitai ati nikholeh Rs 500/- per month chu Britishten apeh tahloudio tihi ahin ahinla 1947 Independent Kumchun Britishten donlouvin akoijun Burmiste gamdin anapetaove.
* Leiset khanghi Scientist ho thusei aumin Pathenthu dolla kiseijong aume. Noah twisanglet-hin leiset pumpihi achupsohpoi tiloi aumin hinla achup soh danin aume. Tukhangin songmilim le mihem khutsem tampi gamtina leiset noija kilaidoh akimudoh chule tui khanglen sunggeija kimudoh atame. India thusima Mohenjodaro le Harrappa Khopi khangtoutah University geija aumnasa jongchu 1920-1922 AD sungah akilaidoh’e. Chule Indus valley civilisa tion kitijonghi 2500-1700 BC.in akisei je.Thusim suut hon ana manthah kumtah hi aseithei pouvin hinla keima tahsan daninvang 2349 BC Noah tuisanglet kumchu hinte kati ajehchu kum apeh danuhi akilome.
* Malai Hindute daan nachu nuupa hohi ajipa athitengleh ajinuchu nople dathu seithei louva ajipa kigona meilhum sunga alelutjio ahi.Chubana thempu in lhathah sehle kithensona dinga naosen uh-hoilai chu vadunga alelutji anahin, Dr, William Carey in Delhi governor pa Lord William Bentinct koma Pathenla hevah pouvintin Pathen tahbeh natohla ahipon govt. daan dungjuijin khaamin agatileh 1829 AD kumahi ahinkha ahin adeh in Hindu numeihon hethem muleh abonuva Christian hinom diovin katah sanne.
* 913 Rabindranath Tagore hin Geetanjali Lekhabu asut nakona nobel prize amu ahi.
* Leiset khang thudolla kumle phat kisim danhi akiseidanin Lunar
account,aumin Solar account, aume.
* Meilheite thusima chahi taret khunta kpa kitikhu alvaten (Burmes) gaalla anajouva kumsagi lhingset ana touphao ahi. 1819AD -1826 AD anahi.Tua Burma gama meilhei tampi achenge kitihokhu hiche chahi taret khun takpa sunga Burmisten numei pasal tampi akhut nuva tiingkhao ahiloule thihkhao athilluva hon tamtah tah’a anakaiju ahin, hiche hochu tuakhu tampi hung pungdoh ahiuve.
* 1912 AD kuma Titanic konga mithi chu 1513 ahi.
* Hitler lekhajih “Mein Kempf” kitichu “My Struggle” tina ahi.
* 1942 Japanes captured Rangoon, Singapore. Quite India movement. Jews in the Nazi’s gas chamber.
* 1951 First asian games new Delhi.8.8.2008 Beijing Olympic.
* 1600-East India Company India a akipat
* 1927 Simon commission : (John Simon) Hiche commission hin kohima ahin phan, aman anadoichu, gamsung khat na thaneina ni umthei louding tihi ahin, hichu 1929 kumachu anahung ahi.
* 1874 Kumin Viceroy Lord North brook Cachar ahung jinnin Manipur lengpa Chandrakirti chu akimupi din anache’e Hiche achun Sepai 1000 akipuijin record na chun 500 troops of irrgular Kuki and 500 Manipuri troops led by Major sougaijam and major Thanggal akiti. 500 troops chule Major tenihi Chunggammi ahiove.
* 1900-2006 Kumsunga liing kihot lah a anasapen chu India sunga dinga Assam gam 15/8/1950 nia kihotchu achung nung penin major earth quakes tin India record nachun aume (8.5 ahi)
* Min sabelle chabel eima hongsunga atunlut kalleh khutlhah kiti akibolngai tapoi. Hichea boltei teichu hii le gaovin themo achanding ahi.
* India sunga missionary masapen chu seijuiho lah a Thomas ahin 48 to 52 AD. Second missionary chu 18th Century a Willam Carey chu ahi. (11.11.1793 -- 9.6.1834) India sunga Baptize chang masapenchu Krishnapal akitin W.Carey khutna abol ahi.
* Chunggam mite lah’ a adeh’a Sadar Hills sunga Houbung ana kiphut doh masa penchu Tujang Vaichong ahin, Hou bung ana phutdoh chu missionary U.M. Fox ahin hichu 12-12-1914 ahi.
* Numei hihen pasal hileh jiilecha neijouvahi phunggui thule custom hetteiding aphai achuti louleh kisahdol chonnadol akihet theipoi .
* Vascoda Gamale Columbus hin leiset chung muntina muchi anapoh jalle lhon anahi.Centre America le Europe muchiho leh Asia gam muchi hohi anapohmatle lhon ahi. Pumton, lengthei, Kolchu, Ankam, Dumchep (Tobacco) Kolbu, Malchapawm chule adang dangjong ahin chubanin Vascoda Gama akona Burmisten meithal ahin neidoh jeh uva Manipur jong anajo khah danu ahi tin akiseije.
* AngloBurmisWara kiti vangin Burmisten anasaat pouve. Campbel lamkainan11.5.1824 nihin akonun Rangoonah Burmisten anadou pouvin hitichun alatoupeh uvin 24-2-1826 nihin Jandabo munah treaty signed abolluve.
* Nupa chingtah hochu kum asot chanin akingailu chehcheh in akingai lhondan chu atehset langteng khatjoh joh ahung thinung teng jongleh anukhahjo jongchu adamsot joujipoi.Nupa ngolho vanghu atehset langleh acheng khenji nalaije.
* Horoscope hi Chunggam thuso boljou sen ajaosah sohkeijin Pathen houlou honvang ama deideichu abolthei ahinai,Pathen hou hijongleh adang honvang abolmopon Judaismle Christianho dingin Chonset jouse lah’a alenpenin akoijin hitabang mangcha hochu Judaismle Chritian na kisimtalou ahitai.Mijuong itiukhu aji hilou midangtoh kitimat hokhu aseina ahin,hitabanga chu ama Pathen hilou pathen adangtoh kitimat ahijeh achu Pathenin apaiji ahitai hicihi chonsetnin akisimpon ama’a hitalou ahitan ajuonjeh’achu Pathenin apai ahitai.
* Chindwin vadungkhu meilheiten Ningthi turen atio ahin Britishten gamgi semkhen ding atiovachu meilhei te umlouna muna kisei ahijeh in Britishten meilheite gamchu ningthi turen gei ahi atioleh Burmes techun tua Moreh moljol chinna vadung hung longlha hokhu aseinao ahi atiovin ahileh hiche Moreh moldung chinna khu gamgi asemlo-u ahi. Meilheiten khonungin ningthi turen katiuchu Burmisten Chindwin atio ahin vadung chu thakhat ahibouve ativangun ahithei tapoi.
* Chunggam mite ingan hochu : Uicha , Ahcha, Vohcha, Siel, Kielcha ahiuve. Uichale kelchahi , Uichahi Chongthu khanga kivoppi gancha ahitan, Ahcha hi Molkoija kimu ahin, Vohchahi buon’nolla kimu ahin, chuleh Sielhi siisepma kimu ahin, chidang nam dangin aneilouhel tina ahipon akichoh tho, midanga kona kilason hilouva ikhang sunguva hinkivop dohpile kilamdoh ahijeh’a kisei ahi.
* Chunggam mite khomin hohi ahung kisahji danhohi muolmin, thingmin, hampamin,tuimin,gomin akimanji. Hitihohi avetsahnan thingminho aki mangsa hochu, Tuu, Khieng, Thien, Gel, Gangpi,Hieng,Haai,Sie,Gaang, Muawng, chule Guo,Aai, Khao, Suong, Muol, Sii,Phai, Lhaang, Juol,Kot,Bung, Mun, Buawl,chukitle Sim,Maal,~(chunggammite )

Comments
Post a Comment