Skip to main content

BOL NGAI LOU HO

      BOL NGAI LOU HO 
: (Gol lui ho ana jeh sah ho)

Pasal ho chon na ding:-
1. Numei jin Nao avop pet le aji pa sa dot lih in apang ngai poi.
2. Sa lei atan ngai poi.
3. Saphuh akhe le apha poi.
4. Sa kha akhoh ngai poi.
5. Tui theiba asat le acha ane akeh san apeng nom-e.
6. pasal aji naovop pet le mito aki ki del ngai poi,anu oi sung a chapang athi den nom e,apen lhah jong le alhem veiji-e,Pasal lin aji nu naovop pet le Khoi ala ngai poi, ahang ji-e akiti.

Numei chon na ding:-
1. Numei naovop pet le Khoiju adon ngai poi.
2. Khoinou ane ngai poi,Anao nei ni le akithingin agenthei je akiti.
3. Jong sa ane ngai poi,acha akhut jong e akiti.
4. Vompi sa ane ngai poi,acha akha apungin gol lah-a alha mah-e.
5. Sai sa aneh le acha leivui jo aki chem nom-e.
6. Nao vop pet le Bui sa aneh a Bui sai achot le nao noi achep sahteng,a-imut sah teng anah abingin agenthei je akiti.



            

  
DEILOU CHON NA:(
Pu le Pa ten ana nit/jui ho)
1. Insung Tapkong Tehse touna-a aki tou ngai poi,An hon touna-a jong aki toungai poi.
2. Nupa lup na jalkhun na lup ngai ahi poi,alup le Sel khat ni aki leo sah ji-e.
3. Insung a Nu le Pa damlai jin nupa ajal khun na aki houlim ngai poi.
4. Ji nei ding ho amani kideijin kingai lheh jongle LONG le LONG kilheng nga kicheng hi ana dei pouve.mi aki khan khup theipoi atiuvin ha-tahin ana changun ahi.
5. Tu-te to jong aki kicheng ngai poi,mi noilhah akichangin ahi.
6. Sopi le Sopi thisan kinai behseh jong aki kichen le apha poi,khang gui asao thei poi akiti.
7. Kotkhah kal-la ima aki kipe to ngai poi,adeh in naocha aki sang ngai poi.
8. Kholche ding Insung khat na nikhat sungin mini gam chom cheh jondin akiki khen ngai poi,khat joh-joh avang se nome ti ana tahsan nu ahi.
9. Japi lam lhong/lhah tou phan In aki sa ngai poi,aki vangsei,mi jong athi lo a jong a um-e.
10. In luijong akiphen lamkal lang a chon jong hi In ngong kiheh atiu vin adei pou ve.
11. In phelha hen lang In lhang lam ma themkhat chon suhle,hijong chu deilou bolnai lou ahi.
Nidang pathen hou masang chun Nu le Pa kamsung chu pathen kamsung bangin min ana jabolin,Tun pathen tahbeh ihou phat nuhin Nu le Pa,Tehse Upa ja na gin na a-umtapoi.Pathen tahbeh kahouve itiuvin hou tho hilou vin I het tho taovin ahi,isei toh tho taove.
12. Gam ge na’a nidang san’in Ai aki gou ngai poi…….Humpi ahung ji’e.Ajeh chu Manmasi te Lenthang’a Humpi ana’o a kihin so na dia ana kitom tom na lam a chu adang go leuva,achil phon kinot leuva ana kitom ahin,athi dingkon cha’a hi Ai hin aga mu doh’a akam ma achilphon aga notlut peh peh leh hung hai doh kit ahin,Hijeh a chu nagim nam na chan na kahin del ding ahi tia ana kitep ahi.

GOLLUI THUCHIH/PAOCHAM TUH KISEI HO:
1. Ui le Kel/Chei le Dou-----------Aki toh theilou.
2. Si le Bal/Tui le Nga------------Aki toh-a.
3. Kelcha le Manchep…………Akikhen theilou.
4. Soh-in ajoh-a angai je………………Abolse jing ho dalha theilou ho.
5. Jongin ato khon kimu louvin mi tokhon aphoh e……………Ama chon na kigel louva michon na sei ho.
6. Jolgai masan Jolgai nukhah aseije……………Kholai ja apha louva chon hon ahung phamo kit ho thu aseijuve.
7. Sakhi api asan le anou jong asan e……………Anu-apa phalou acha apha poi.
8. Sim ma Jong chang neh vangin Jouva Ngao alha lih-e,Jong thoh ding Ngao vin athoh-e……………Khat git lou jeh-a mipha khat houset chang/thoh lo.
9. Achol neh sangin amang neh atui joi……….Khat toh vang ham seithei jeh ham’a khat kikouva kineh sah,kiphat bol seina.
10. Humpi ha le Ngalchang ha got-to……………Thu gilou thu chom chom tat to.
11. Jong ha pou lou pousah……………..Jong aha aneilam ahe hih-in ei pet poi,anil sem sum teng JONG ha pikhu itile aki het-in ei pe-loi,Thu ase lou ding khat ki sei sei ja ki sei se soh seina ahi.
12. Khonung chih le Tuichim nga-del……………Thu aset soh jou ham natoh kilet jou ham’a nakitong seina ahi.
13. Vohchal lhai manin vohpi thaigop alhaije…………Mihat milen ho natoh vanga chaga genthei athan ajolou ding,jom louding agon/agel.
14. Saipi athi-a lum ma jong Sakol dinchan sangin jong asang nalaije……………Mihao tah khat alhah sam nungin jong michaga genthei pa sangin apha chom nalai je.
15. Ju lhum dingin keima juchih kahi at idem?....................Aching’in miching kahi atiding ham,athusei achon na vet ding ahi.
16. Gam suhlhuchang koijin ahol la lumma ham achamma Ium’a ahibouve, Saichou ling koima jum’a hem’a ahipoi, acham’a hem’a ahii……… Pasal kon ahil’a ching ding ham acham’a ching ding ahi tin’a ahi, Thep nahi min ahil angaijin, chihna hi eiman kihol doh ding ahi.
17. Jouva Sakhi tuplel’in phaigam’a Ngal chang adel le…….. atoh thei aboljou ding bep bon boljou lou thil len, tohlen gongho asei na ahi.
18. Vakhu ki Muvanlai sah, Guidup kibeloi sah, phung chaga migichang lou khat kiloupi sah, kiletsah.
19. Ngal koh louva thou chudi ham………. ajeh aum lou le kon a seiding ham. 
20. Ki Valup thalkou……….  Jan le Valup aum na’a atuhsa sajin min a umna achen’a ahe doh loijin athat jitai.
21. Ingap kihol anasai………..chapa neilou ho goukhol.
22. In Go le gam Go kite ding ham………. Sopi sangkai le midang akite theipoi.
23. Ahchan neta long atile aki lokhu’e…………..Pocha sung’a an tamtah ne’ing tia ageija atoudoh le achot bohlo ahi.
24. Ki van nim pakollap,Pa jongkol  van ahung nimle amum masa jin,Go ahung juh le apal paiji tai……………Mi kilou let ho seina ahi.
25. Gul chuh khah louvin Gul gu natsat ahe poi,Nom min dalam ahe pon,van kel-lam ahe poi.
26. Haosa chaga asole aphan……Chaga haosa asole akhoh-e.
27. Alal ngai alal le aphan,Alal khalou alal le adou ahah-e.
28. I-gol paipeh-a kiheng chu eima paipeh-a kiheng ahi.
29. Mi naphat bol le min naphat bolding,nabolset le min nangjong na bolset ding ahi.
30. Mihem in atam ahin pin,Ngan atam athi lo-e.
31. Numei chingin nisagi lam’a ajipa le achate te dingin Buchun athah-e.
32. Maljin lengle aphat bol le aji achate ichan gam’a chejongle agenthei poi.
33. Guh hangin Van-dang asaije……..ajachat man’in van le lei akoh-e.
34. Jum’in Tol-long alih-e…………..ajum kijum jelmo man’a mi jong that ngam jeng.
35. Maljin le kholai leng kon kiche tan eiti ding ham.
36. Sel-lin achot le aneh akop min,Mihem’in akop ngai poi………..Asei set-le alut akop.
37. Miching’in achih man ane joupon,mingol’in angol man achoi jou poi.
38. Mihem’in akamsung athipin,san akhonung athi pi-e…………..Mihem aseithem lou, aseikhel jeh’in athin,sa nung min avet na thang akam,ajuija atha ahi.
39. Nga lu loh in tui asuneh’in ngachun,ngahan athi lo-e.
40. Humpi ni lhang khatna alha khom thei poi…………..Lamkai,Miching ni aki loikhom thei poi.
41. Ching lou kichih sah,Jukham ki limsah.
42. Dongma neilou mauvin ahat’in,Bu chun polou aneh’in ahat’in,Me polou aban asau ve.
43. Sa-men lhum talong ati le aphah lo-e………..phata lo hen akitile aki suh set loi.
44. Mingol tungtun na tumbu aki chat poi.
45. Humpi mei hisang’in sangah luchang hiding aphajoi…………Lamkai khat nungjui sang’in loi neo khat lah’a lamkai ja pan aphajoi.
46. Khup’in kha akhel ngai poi………….abul beijin aleh a-um ngai poi.
47. A simbeng u-pat na ahi……………..Phung u-pa hija koima tun hilou.
48. Khouson na lunghang pan……….. alung hang sa sa.
49. Bil la thoulou san na namlou………….nidang’in ju bol hon ngan ahon’a abil ahin anam’a atho teng aso doh ahi,Hichu jubil san kiti ahi.Mi atil la pat’a hil chih joulou,khonung jong le ichom hilou.
50. Sakol khoni bang’a koi kitoh chet ding ham……….Sakol tin kika lou seina ahi.
51. Jol gal soh……………….thu ingam sung khat kom’a kisei,eina sei doh peh’a ei that’a pang.
52. Songpi song chan atheh’in,Songpin song cha adel chah-e………….Haosan chaga alungset ding,Chagan Haosa aja bol ding.
53. Moh Sajuh ki put ahi…………..ahetna athem na mang thei lou ho.
54. Pengpa lep te nupa chung nun akichu lhonle van aleng doh peh lhon tai……sei kingai louva them iki chule angah na/ kitona a-um poi.
55. Mithah le chaga ama le ama aki som’in meilhum sung’a aki goulih ji-e……..Jan le mei iti vah le mit-thah acham’in aki goulih jin,cha-ngol ama thuseija kon na kileo lo.
56. Natong’in alim atoh thai……..alim akoi-je.
57. Thi-thu kham……..Mihem athi ding kon akam cheng.
58. Michip pen’in jong Tuibuh ahom le athei pum’in ahom ji………..atui sun doh-a hop thei ahi lou jeh.
59. Tui bah atam’in,Thingbah alhom-e……….Tuithem akihuh hing jouvin,thing chung hang athem’in aki huh hing jou poi.
60. Humpin agao chah sa aboltei je,Ngalchang ha dohsa alhum kit poi…….apha lang hihen ase lang hile kih ta lou.
61. Mihem’in akam sung athi pin,kamsung in selpi alam peh-e.
62. Meivang nisa le numei gilou………..Numei khoh ho kisei na.
63. Nake-on’in Nake-jang asep me…………Mi ija se lou ho chate lah-a kon na aching athem’a a hung umdoh teng kisei na ahi.
64. Khote kho’a aching pen jong,khopi kho’a angolpen to akinel thei nalai je.
65. Nikhat na nehva setman’in,na kelthoh nikho sumil hih-in…………..nikhat le nangin jong midang ho panpi na nangai chat teiding ahi.
66. Nengju aisa naneh nia mi laijon tonglam golam na lupnia kei laijon……….Hiche hi sopi kikah a thu ahin, neojo pa hi ahung inchen/ahung kiphathei phat na hi a u-pa sang’a midang joh angailut bol’a/aneh khompi/adon khompi’a ama vang alhuh kam ni’a a u-pa ma man aphoh a agim pi jeh’a (lungnat lhaset kam cheng ahi).
67. Haosa thutan le kenleng’a song kitang kon anan thei ding ham.(Pu le Pa khan gui ichon naova  hi Haosa sang’a Lenjo/thunei jo a-um lou hi aseina ahi)
68. Chomchou chung’a chem ahem’in Paolel chung’a thu atam’e…(Langnei sihnei ja thu lhuhna/tan na a-um teng ki seiji-a ahi)
69. Numei pon khong them louvin avel la chapang kichem angoh’e.( kijonkho na kamcheng ahin,Kabol thei poi/kahe poi ti ding la nomlou ahija la ima hithei deh lou ho)
70. Jonglu Taiting’a kaphan U-phoh lang bel’a kaho.(Lung han/ Houset na pao/kam cheng ahin,hibang’a kana vetna/kana gimpi/kana dop/kana tun na, tun nahiti ta bon ne/nei hiti bolta bon ne ti’a houset na kamcheng ahi).
71. Gal-lu kichan gal-lu atoh’e.( Nule pa ten chate hin phata lo hen aki tiji nalam in lungset nale ngailut na sangpen na kihin vesui ji ahin,ahin chate  ahung le phe khah teng’u le ki lhaset ham na a kimang pao cheng ahi.)
72. Van-ong alet man’in Pelpa asih’in aleng’e.( ipi hile peh jeh joh hinkho le phat ho mang louva lim gehle ching thei tah’a  hinkho le phat ho man ding kisei na ahi)
73. Datmo pi alang’e,Datmo pi man akheng’e.(Thu boi/thunoh khat kisu navah lou laija achom dang khat’in ahin lhun khum ji teng kimang paocheng ahi)
74. Jong kho pholou kol bang bo.(nachot nading ve louvin nacho lha hih’in)
75. Chang voh ni le chang jah’in tin,sa kitha nile sa thi jah hih ding ham.(Mipi/Japi cha lohna,thil kibol, nakitoh na chu akisuse,akisubal/aki sumah thah ham khat hi ana um teijin, Hiche hochu khat nin aphun pi pi ji tengle olcha, khat nin hiti’a hi aphun pa/aphun nu chu ahin hou na ji ahi.)
76. Chat mon akhoh/anoh lah aphet ne.(mipi kikhop na khat na chapang khat tou chu anu/apa hamkhat chun ima ham khat’in gah sol hen lang aman jong mipi lah chu gah ho hen lang hung kisep lhu hen, hungpeng jah taleh anu ham chun adel pheija atumsal,apho sal na kamcheng ahi.)  
77. Chapang’in akhoilhah le na asumil poi.(kijon kho na paocheng ahin,mi nagah lung setbol chun apha talo ati lou teng )
78. Ngaipha vet leh pasi lhoh na kop ham.( Mun khat na tohding bolding neija navai pot na-a thil chom khat jong nahin kibol doh/chai tha loi le gol hon ahin hetdoh jiteng , kamnop ma  agah sei pao cheng ahi)
79. Milong sel cho ding nabang jeng’e.( kijon kho na pao cheng ahi.atah beh a chu sel cho ding chun avet ding mong ahi,Ahin na kholai len na ham khat nahin naloi nagol toh le tham ham khat’in ana kisa lungim chei choiju hen lang nangman jong gah kithopi ding jong gel louva gal’a kong na nagah gal vet(ipi milong sel choding bang a chu navet vet ham hungin hung pangin). 
80. Zampi sakol saneh hile um dal’un.( Hiche hi atah ahi akitin ahi,Sakol sa hi koiman aneh lou ahi,apum ma khu athajung jeng ahi,ahin Jampi te chun ana kithauva ana kihon nu ahi,aneh phat nuva chu aphe hilou athajung jeng ahi jeh chun  adoi behsehin apeuva aloiju le rubber banga kijung a ahung tan teng aban napa chu thal-lhuh jeng ji a ahi akiti.Hijeh a chu thil boi/thusa khat ahung umteng mipi ho kichih thei nading,a nailut hih-un um dal’un ti-na a kimang ji ahi.
81. Sel kal ding na bang’e.(In sunga me tui lou kom le chaten va jang khaija an ahin neh ji teng’u le nu le pa ten chate agah hou na jiu ahi.)
82. A khong gin na kilam hih ding ham.(Lam ho khu khong gin nin apui ahin,agin non le chop nonding) athupoh a don but ding ti-na a kimang paochamtuh ahi.
83. Sel nulam sijol la akileh ton,Jong nulam Mong-on na aki loitoi.(Gan cha jengin jong asangkai ahei,Nulam kiti-a hin ngailut na chombeh a-um’e.
84. Jong’in amu nin akhotjah’e.(Ki jontai na paocheng ahi,akit anoh ding gel louva ki mangcha ho,kisei na ahi.
85. Deng kot le Mankhong.( Gamlah a chu gamsa ho chun Deng ho chu ajui jiuva alhah jiu ahin hijeh’a chu akot aso nalam ma chu thingbong thang chu ikam le sa akipo teiji.hibang a chu thule la jong adih le ajoi ja chu ina pan na ahile adih le adih lou chu kimu doh thei ahi.
86. Khong joh le Dah joh.( kibang le kibang tina ahi.)
87. Na vot thi chop jeng’e.( gamlah a vot chun eichop teng le amoh lha lou,avaset masang se’a ,amavang avaset tengle acham cham ma kilehlha jeng ahi.Hijeh a chu mikhat anatoh athilbol na a along lut val teng gakisei ji paocheng ahi.
88. Numei khat nun Haosa la kaki chan,Chaga la kalung sen,(Mikhat ni mi ni chu alung lhai jou lou ding mong ahi, Hilang khulang tia lung gel sekhen na aum theilou teng hiche paocham tuh hi gah kisei ji ahi.
89. Mei-am chon kha louvin anat na ahe poi.
90. Mei’am ponse’a ki tom ding ham.( chapang khat’in khanset abol la kholai min la he thim heo hou cheh ahi’a la a-in kote le chapang chu nom naisai lou,Hitobang ho sei na a kimang pao cheng ahi.(Ki mel khu nom ho houset na paocheng ahi)
91. Ki ki Ai-el som jeng’a.(Vaichat hahsat jeh a aki cha lohmo hel teng kimang pao cheng,ki lhaset ham na paocheng ahi.
92.  In aneo le kitim hi-tin,alet le iki lhot hih ding ham.( Hiche hi Insung kivai hom na a nu le pa ten cha le nao te umlam beilam pholou va achon ji teng’u le apho salnau paocheng ahi.
93. Kichavang leido.( ipi ahung so ding he lou lai ja ki moh nep jeng) ho gah ki daina paocheng ahi.

Comments

Popular posts from this blog

THE LUSHA1, KUKI AND THE ALLIED TRIBES

THE LUSHA1, KUKI AND THE ALLIED TRIBES In spite of some differences existing between the Lushais and the Kukis they can safely be described as allied tribes belonging to the same group. Again. among the Kukis themselves there are several more or less different triberr, e.g., the Chasads, the Sooties, the Howlongs etc.' The Kukis. in fact, come under the jurisdiction of several states. The Lushai Hills of Assam, a part of north-eastern Tripura, a part of Southern Manipur, eastern ranges of Chittagong and a part of Western Burma are inhabited by these tribes who carriad on depredation for many years indiscriminately on all the neighbouring tribes and territories. Mr. McCabe. I.C.S.. who was for sometime Political Officer of the North Lushai Hills, in his famous report on the outbreak among the Eastern Lushais in March, 1892,has classified the Lushais geographically. According to him the word 'Lushai' is a compound word,. consisting of two component words: Lu (meaning 'h...

KUKITE PEN DOLTHU HO

THAA LHUN  (traditional) Elmunhi Thalhun dinga ajimasa pento acha masapen ahin ama hindanhi mi huheltah anahin anujongchu athi masang nginjong Lhungjang khopi chen noplai chule ama jengjong a insung bitlaitah khang jongchun anuchu avoji’e akitei. Hitabang chu anahin anu athinung  hin apachu gun gaalla Lajang khoa  agapeme. Apa pemdoh sunghin Elmunhi ataalsan nin dawisa jong demlou Indawi jong jaalou thempu geija jaalou ahitan chubana apa Indawi khaijong asaatlhan Dawisa jong amotneh neh in ahileh Thempu pachu alunghangin alasiet nin”Chung Pathen khai saatchun saat lhachun vaan’nin na oimoi, leijin na oimoi noijah phengbang kigoltan” atileh Elmunchu ahungphah tan hijehchun khopam langa buhsung khatnah akoijun ahileh gaallin jaanin atohkhan alol atanun alu akipoh taove.  Hijehchun Chongloile Hangsing chun Elmun thijeh in Thalhun agakousah lhonin ahileh Kipgen pachu apaan ahin kilhonpin anao Haokipchu  minung juithei ahiloulai jeh in anukomah ada...

THE LUSHAI EXPEDITION .

The lofty hills to the south of Munipur ,Cachar, and a portion of the territory to the south-west of. . Cachar , known as Independent or Hill Tipperah , have been held by various families of the Kookie tribe from the earliest times of which we have any record .The name Kookie has been given to this great tribe, as Mr . Edgar tells Us , by the Bengalis ,and is not recognized by the Hillmen them selves . He saysI have never found any trace of a common name for the tribe among them, although they seem to consider different families as belonging to a single group , which is cer tainly coextensive with what we call the Kookie tribe .”The principal families with who m we firstcame in contact, were the Tangune , Chausels,Lad oé, and Poitoo Kooki es . All authoritiesagree in stating that from a very early period ,the tribes to the south have been gradually driving one another in a northern direction ;formerly the Buban Hills and a port ion of South Cachar were occupied by some members of a ra...