Skip to main content

KHUPTING LE NGAMBOM


KHUPTINGLE NGAMBOM THUSIM NGAINOMUM

Masanglaiyin Khupting kiti nungah khat le Ngambom kiti gollhang khat ana umin, amani chu koiphung koichang ahilhon ding tuchan geijin seichen thei ahinai poi. Hinlah Kukite lah’a phungkhai khat vang hitei dingin ginchat ahi. Amani chu ana kingai lhon in, athusim chu hiti ahi:
Khuptingte inchendan chu neile gouva bulhing le mi phatah te ana hiuve. Hijeh chu khosung vengsung le gamsunga mi tampin ja tah le ngailutna ana neijun ahi. Alangkhat a Ngambom te chu Doichoi le inchen kitup lou kaose banga mihon anathet u ahije. Hiti chun inchen louchen kibah louna ana umjongle Khupting nu le Ngambom nu chu anungah lai lhon a pat’a golcha kingaitah anahi lhon’e.
Hiche lai khang chun Galngam kiti pasal minthang tah khat jong ana umin, ama chun chapa khat le chanu ni ananeijin ahi. A upat hatlai tah in Galngamchu Suvaikenun doithun Suongko khat ah ana khumlih dentan ahi. Galngam chapa minchu Manglai anakitie. Manglai chun Buhpi te chanu khat Tonlhing kiti nu chu ana kichenpin ahi. Phat chomkhat jouvin Tonlhingin nao ahinvop tan ahi. Chulai phat chun Jailhing kiti nu Tonlhing golnun jong nao anavop laitah anahikit in ahi. Hitichun Lom anabol un, agolchalhon chun anabungkhom jilhonin ahi. Anungah lailhon a pat a khokhat a anachengkhom lhon ahin, golcha kingaitah ahina ban lhon’ah migenthei tahte insung gel gel’ah analut khakit lhon in ahi. Anaovop phat lhon jong ahung kibang kit in ahi. Hiti chun anungah lailhon’a akingai nalhon chu daideh louvin anaovop pum pum lhon chun anakilom ji lhon in ahileh nikhat chu amabun laitah lhonin a’oilhon phulou helouvin thakhat tah chun ahung na tan, i alo lhon’a ipi anehlhon vang chun aphathei tapon ahi. Athohlel behseh phat lhon chun akimoh jamlhah (kikolto) jeng lhonleh a’oi teni lhon ahung kisuhto khah phat chun amoh damhel jeng lhon tan ahileh kidang asalheh lhone. Hiti chun itih hijongleh a’oilhon ahung nat tih tih leh asuhto jengji lhon leh anadam pi peh ji lhonin ahileh amanin jong, “Eini ikingai banga hi inaoteni lhon jonghi kingai lhon hibouvinte, ahungpen lhon’a numei gel ham pasal gel ham ahung hileh kijolsah hitin, itiham a khat pasal ahia, khat numei ahung hikhah leh vang kichengsah jeng hite” ana kiti lhonin ahi.

 NGAMBOM LE KHUPTING HUNGPEN
Phatchon khat jouvin Tonlhingin nao ahinnei tan pasal ahin, minluto kilato te ahijeh un apu min aputsah un Galngam Ngambom ahisah taove. Hichelai phat le lechun Tonlhing golnu Jailhingin jong nao ananei kit tan ahileh numei ahin amin Khupting asah taove. Ajite ni kitepna ho vangchu Ngambom pa le Khupting pan hetphah peh in ananei lhonpon ahi.
Hitichun Khuptingnu le Ngambom nu chu akilopngai lhon bangin mangsep in akilom kit lhonin, atohlhon ding phate’a akitoh thei lhon nadin achate nichu thakhat in alupsah lhonin anatoh lhon chu lungmongin akitoh lhon tan ahi. Athachollhon phat in, “Tou hitin, naoteni jong noi chepsah hite” akiti lhon in buhlang ahinjon lhon tan ahi. Naocha teni chu agahvet lhon le, pon thakhat in anakitho lhonin nomtah in ana ihmukhom lhonin ahileh anaovoplai lhon’a athusei lhon chu ahin geldoh lhonin, kiveto’n anuikhom lhon tan ahi.
Chu in ito bang mongem, “khat changchungah, khat changnoiya lupsah hitin, dalha kit tem hite”, akiti lhonin, avahva set lhonin alupsah kit lhon tan atohban lhon akitoh kit lhone. Phat chomkhat jouvin suntou phat ahunglhing tan, tou dingin Buhlanga ache lhonin achateni chu  agavet lhonle munkhat ah analumkhom kit lhon tan ahi. Akihou lhonin, “Golnu ipithu hitam, angai anahikit jeng” akiti lhone. Ima aseilhonlou vang chun alunghtim lhon’ah “hite ni hi akicheng ding mong hilhon inte” tin agel cheh lhone. Hiti chun achateni chu avahva set lhon in amanin jong sun’an ane lhon tan ahi. Chujouvin mabung ding akigot lhonleh Khupting nun, “Golnu tua ito anabang mong lhon’em, ponloi ja achom chomin khaita hite,” ati lhonin loi chomcheh a akhai lhonin louma ajonkit lhon tan ahi. Nilhah vaiche phat ahitah jeh in Jailhing le Tonlhing injong natoh anga lhontan, Buhlanga achateni kom ahinjot lhonleh ponloi khat’ah analum khomkitleu lhon tan ahi. Chuphat in Ngambom nun, “Golnu, inaovop laiya ikitepna chu subulhit jeng hite na” atileh Khupting nun “Pathen phatsah sah himaijinte” tin ahindon but in anao lhon chu ahinkipoh lhonin inlam’ah ahung lhontai.

KHUPTING LE NGAMBOM KILUNGSET
Khupting le Ngambom jong nungah gollhang ahunghi lhon tan ahi. Aneolaija pat a hung kivop jing le hung kichemkhom jing ahilhon jeh chun nungah gollhang hinkho ahinman khom lhon toh ahileh ahung kilungset doh lhontan ahi. Amonga jong amani hi anu teni oisunga pat a kilungset sa anahi lhon tan ahi. Khatjong khat melmu louvin anom thei lhon tapon, akilungset nalhon chu ahungkhan sang phat in Ngambom in Khupting ana lungset valjeh in ana lachoije.
“Alen’nu la deinaang, aneo’nu la deinaang,
Amilainu Khupting kadeipen’e.

Hiche la hi Ngambomin Khupting alachoina masa pen ahi. Hiti chun Ngambom in Khupting chu nilhah seh in agavil jing tan ahi. Ajeh chu midangin helkhan te tia avenjing ahitai. Khupting ahelna lam in jankhat vaigei tah in Khupting te in’a pat in inlam’ah ahung kilen ahileh lampia chun Nelhao kiti pasal khat hi asopi pasal gup, ama pum’a mi 7 ahiuvin, lampia chu Gotha luong khat cheh ana akichoijun hichu amuut gin uleh api ate akilhanglhah jengin angei lheh jengin ahi. Atahpen pan agin pipenpa, aban’apan aban’a,hitia chu aban ban’a aneopen pan awgin te pen ana mut uchu Ngambomin ngei asalheh jengin, amaho koma chun ahin kithum tan ahi. Hinlah Nelhao te ucha chun ngambom thilthum chu apehnom pouvin, hinlah Ngambomin avegol soh keijin ahileh La ngailu leh lunghel theitah mi ahijeh chun Tumging khat semdoh ding dan alunga ahung umtan ahi. Ajing nikhon Ngambom jong akondoh in Teote Vadung kun langah Gotha agasat in long sagi (7) hoisel sel in ahinlan chuleh Umtah satkhat ahinhet naam in ako ahinvut homin ahi. Umgui muhlanga chun amutging nathei longkhat abutton, chule adang long sagi ho chu Umtah panga ko avu nahoa chun abut to in, hihochu Khoigip in athoibit in ahi. Hiche long sagi ho chu golni in ahingol doh tan, hichu Aw sagi podoh theidin ahinsem in, hiche ho chu khutjunga thunun theidin abi ahinsem doh kit tan ahi. Hiti a chu Ngambom hin hiche mutging thei ahisem chu nisagi  ahunglut tan ahi. Nisagi nichun nahnah in ahin kisuto tan ahileh tumging khat chu ahung kisoh tan ahi. Hinlah ipi kiminsah le phading ham tin agel tan, Go kisem ging ahijeh in Gosem kiti tante atin Gosem asah tai. Chujouva pat chun Ngambomin achele avale na’ah a Gosem chu akipoh jin mihon jong ngei asathei lheh un, Ngambom nung nung ajuiji vin ahi. Khupting hel’a acheji phat jongleh hichu akipoh ji ahi.
Amani kidei kingai thu khosung le vengsungah japi het in a umtan ahi. Miho kihoulim na’a kon chun Khupting pan jong ahinhe tan ahi. Amani kichen ding vang chu Khupting pan aphatsah him him pon ahi. Hijeh chun khosungmi koimachan hitiuvin tia thusei ngam aumtapou vin ahi. Seiding tomo manin khosung nupi hon Khupting le Ngambom chu alachoijun ala chu:
“Khupting Ngambom,
Liengvai lousongin gamma soldo
Silponin neinome”

Hiche La hi asah pehji taovin ahileh Khuptingpa nachanga vang athol him himpoi.  Ajehchu Ngambom tehi Doichoite, Doithemte chule adoithepnao kiletsahpite tah jong anahiuve. Hijeh chun, “Khuptingle Ngambom jonghi Doija akideisah u ahin, amani akidei mong jong ahipoi” tia Khupting pan ana ngaito khah ahi. Hiche keo chu hilouvin Ngambom pan ong, “Kachapa adeimou leh keiju ka-iu lou diham? Achanu u Khupting in bou athohlel hih ding ham, anakivet tah tao, Acha a’it le ka it ding, aphal leh kenjong kacha kaphal ding ahi. Achanu thi ding adeileh kachapa dingin phalda mai hen” tia Ngambom pa thusei jeh jong chu alung hanpia achanu Khupting chu Ngambom dinga anaphal lou ahi.
“Kahao kaphat jeh a Ngambom pa hin hitia eibollu ahi. Jingson janson neiloute koma kacha solponge, kel’a thiding bep in kenla kacha solpong ting minla acha solponte” tia Khupting pa hin angaito ahitai. Hitia thunoh baotam holeh apa teni kidinte jing avet leh ngambomin Khupting toh akichenlhon nading lampi amudoh theilou phat chun Khupting pul adoutan ahi. “Jingkah lamleh nilhum kal angah lellin, khojin teng khovah kal angahlel kit jin ahi. Hiti chun Ngambom chu alunggel’a chu sun nilhum kah in, ahilou le khovah kah chun Khupting pan alung ana heijintin angailut Khupting toh akichen ding eiphatsah peh tante” tihi ahi. Hijeh chun hiti hin La anasa jin ahi. Jinglam leh- “Achung toni lhumloi loijo, Tingo pa lungheina dinge” atin guhthim in alhi akitheh jitan ahi. Chuleh nisa ahunglhum’a muikho ahungjin tahle Khupting kom’a agache kitjin, Khupting panla alunggel anakhel deh jipon ahi. Chuteng sun’a Ngambom kinepna chu abeiji tan ahi. Chuteng Ngambomin la asakit jin alachu, “Tingo chunle Jo lunglhaina musam ponge, Tingo mangpha, Aalang dapan kumlhan kajon’e” tin akipatdoh jin a inlam’ah akile jitai, Khupting injong alupna akijot jin anule apa hetlou kah chun kinupbing deh deh in akapji tan ahi. Hiti chun Ngambom jong inlhung mo jenin aumjin alentol alhun teng insunga lutmo jenin vanlam aven, “Chunga Chungmang Pathen, Tingo Pa lung hinhei them tango” atijin ahi. Lhilong pumin insungah asunglhan alupna votjin jenin ajonji tan ahi. Lupna chunga chun achangin akihou limjin, “Taikho hungvah leh Tingo pan silung ana heitante” tun kinepna neipumin samang anajal ji tan ahi.
Khuptingpa lungtah jeh chun Ngambom lungsunga thilse ahungkon tan ahi. Hijeh chu Khupting lim khoigip in asemin, alahgao akouvin chaalbong sung khat;ah Khupting lhagao chu doijin akhum tan ahi. Hiche Khupting limleh Lha akhumna chaalbong chu twilha pangkhat’ah agatungin ahileh, Khupting akho asih in ahung dammo tai. Chu in Thempu ho athoisah le la adamthei mong mong tapon ahi, Hinlah Ngam chun Khupting koma ache ding teng leh Twilha panga agobong tun chu apon noiya akichoiji in, Khupting  kom alhun teng guhthima asin chu ahondoh jileh Khupting chu adamji tan ahi. Khupting pa chu Khupting adam teng alung hang jin, Ngambom ahung teng nadam jin apotdoh teng nana kit jin nabol thu ahi tin aseijin ahi. Chuteng leh Khupting chu lhase tah in alhisoh jitan ahi.  Amavang Ngambom hin Khupting toh kikicheng teileh tia angaito ahibouvin, tha ding vang agot ahipoi. Ngambom hin Khupting hi athoi tengle vang adam teijin ahi. Ajeh chu Khupting lha chu apohlutna alha pehji ahi.
Khupting hi Thempuhon i alo vangun aphachom tapon ahileh Khuptingpa lung akihei tan, “Khupting hi Ngambom toh kakichen sah loule thilo ding ahitan, chisang chun kichensah tange, chule kei dinga kitomlah teitei hi kacha Khupting thina ding bou hinte” tin phatecha lunglhai sel’a lhah ding adeitan ahi.
Khupting pan Ngambom le achanu Khupting kichensah ding angaito jantah in, chungthong go hajuh in ajutan, koimacha kholai vahdoh jong a um thei tapon ahi. Khupting pan “Ngambom ahungleh kalunggel seipeh ingting kipahtah in sol tange” tia angaito vangin go achuti juh phat chun Ngambom jong kholai vahdoh thei louvin a umtan ahi. Hiche janchun Ngambom in Khupting lim akhumna chaalbung chu twijin analhoh mangtan ahi. Jingkho avah vah in Ngambom athouvin Khuipting lim akhumna gobong chu agavetleh analhoh mangtan ahi. Chu in Ngambom chu lunghel lungdon pumin twidung asuhlhah vang in amujou tapon ahi. Lungdon manin vapanga atouvin Khupting vang thitei ding ahitai, tin alhilong pumin alachoi tan ahi.

lachu –
“Atwidung lhahtang,
Peo twidung lhahtang,
Tingo samang kavaimoi” atin akaptan, ahinla aphachom tapon ahi. Hiti chun Ngambomin Khupting lha akhumna gobong chu amu joulou phat in Khupting chu athi tan ahi.  Athiphat in khomiten vuiding atiuvin ahileh, Khupting longchu lhankhuh’ah atehtan ahi. Hijehchun, “Ngambom gakou leuhen thol tante” atiuvin, Ngambom chu agakou taovin ahi. Ngambom vadunga konin akipatdoh in, Khupting long damsa behchu gamunge, tin Khuptingte inlam chu ahinjon tan ahi. Khupting chu amuphat in kap pum pumin,la asahkhumin alachu-

“Tingo chetan,
Khulsin sunga samang jalmaito,
Chunle Jo lunghei themlou jeh in” atileh Khupting chu lhan’a athol’in avui taovin ahi. Hiti chun mijouse jong inlam’ah akile taovin hinla Ngambom vang inlama jong akile nom tapon alhaset toh ajachat toh, jum akisan hinlah aphatchomna a um tapoi. Ngambom chu Khupting lhan chunga chun adingin,

“Lhase lou jeno ngai Tingo,
Nachun le Jo lunghei them mo’e.
Kangai Tingo toh chang’ang kikhen loe” tin alhan chunga pahcha aphut in, lhase tah in ainlam ajontan ahi. Ngambom umchan chu khosung miten avet uleh ave ngam tapouvin akapcheh tauve.

Khupting thinungin Khupting paten lou ahinvat taovin ahileh, Thingjabong lentah khat a umin, alhaamding koima akimu jou tapouvin ahi. Ngambom tilou koima adang alhamding jong a umpon ahi. Ngambom koma “Neilham peh in tidingla Khupting nu le pa akingapcha josang a um lhon pon, hijeh chun Khupting nun Ngambom kamu pou pou leh kacha Khupting kageldoh jengin, hijeh chun “Ngambom hi thidoh joleh lung olna kamubep ding ahi” tin Ngambom that ding chun Thingjabong noiyah Vompi hangtah khat apansah in, aleh a Khoithumpi apansah tan ahi. Khupting nu chun Ngambong henga, “Thing neilham peh  in” gating tia acheleh,apattui  pohcheng la akijel chai tan, seingam louvin ahung kile kit tan ahi. Ajingin Khupting pan naang lemdinga akiput  in ache kit tan gasei ngamdeh louvin ahung kile kit tan ahi, Chuphat in Khupting naonu Selneng chu anu le apan, “Na U Ngambom gatem tan” tin asol lhon tan ahi, Selneng achen athu chu agasei leh Ngambom injong anop peh tan ahi. Ngambom chu Khupting nule pa toh louvah akon khom in thing lhaam dingin akon taovin ahi. Ngambom jong akingai to a akigel gel leh alung jong ahellin, alha jong asen olcha chan ache in Gosem’a lasah toh akop in, chu in la chu awchengin ahinsa doh tan ahi.

Ala chu –
“Tingo nanung teng,
Nachun le najon,
Joukho sangthing lhaamdin eidei laiye” ti La ahinsah doh phat in, Khupting nule pa jong akisih behseh lhonin akaplhon tai. Ngambomin athing lhaam ding chu agavet leh achunga Khoithum bel lentah khat akaijin Vompi hangtah khat kitum henhun a apan chu agamu tan ahi. Lungdong tah in aven hinlah olmo loutah danin a umin,  chu in a Gosem ahin kilah doh in ahin mut in doila asah leh Khoithumpi kai chu akitol manghel taovin chuleh anoija Vompi kol jong ache mangtan ahi. Chu in Ngambom jong Thingjabong chunga akaldoh in la ahinsa tan ahi.

Alachu-
“Abullah Savom apange,
Alel’a Khoithumpi akaiye,
Kasai ngalou jene,
Onthinglel sang chunga,
Tingo dalang kasai nahi e” tin alhaam pan tan ahileh, Khupting nu le pa anoiya akap lhon tan ahi. Hichun louva abunkhompi hon Ngambom chu alachoi kit un, ala chu:
“Hinlai melma Pu Ngam, Thinung Konglo Konglo’e” atiuvin ahi. Hiche Ngambom thing lhaam chu aletdan le asan dan seithei lou ahi. Hinla Ngambom vang chun alhaam leh lasah akop in ahi. Malgam lama onpa alhaamin chu in Simgam lam onpa alhaamin, ahinlhaam soh tan ahi. Hiti chun alhamna lam lama nungah ho chutoh akisai saiji tan ahi. Alhaam chai helphat in akabom’ah atouvin hiche la hi ahinsa tan ahi. Ala chu:
“Malgam lama onthing kalhaamle’o,
Mala lanu toh kakisaiye,
Simgam lama onthing kalhaamle’o,
Sim lanu toh kakisaiye” tia asah leh alung ahung hellin Khupting akou tan ahi. Gosem amutnin hiche la hi ahinsa tan ahi.
Ala chu:
“Tingo nalhaolha mela mudin,
Thimu bang hung lengo” tin Gosem chu amutleh Khupting lhagao chu Muthi lim tobangin ahungleng in aGosem leh’ah lhajap hel hel in ahunge.
Ngambomin thing alhaamjou phat in ahung kumin, inlam ahinjon tan ahi, In ahunglhun phat in Khupting nun Ngambom jubel khat in availhunin, “Nei lachoi lhonin” atileh, Ngambomin “Khupting nule pa lachoina ding kahepoi” atin, “Ladei nahi lhonleh” atin, “Khupting Chempong taigeng taigenge; Khupting ahchan Sumphol’a kokoko ti’e” tilou adang nangni la ding a umpoi atipeh tan ahi. Chu in kipasal sah tah in akipat doh in inlam ajotleh leitol’a Khupting lhan’ah akap pa tan ahi. Chu in, “Tingo tong eidonlou; Iti aalang kada hitaimo”, atin a in’ah ache tai.
Ngambomin Khupting lhanna pahcha aphu chu ahungpah tan ahi. Hiche pahcha chu mundanga pahchaho sangin adanglam deh tan ahi. Lolhah ding le apul ding Ngambomin a itlheh tan ahi. Hijeh chun mi khat touvin loulha get inte ti aginmo jeh in achaang tan ahileh jan in Sangah khat ahungin pahcha chu ahung louvin ahi. Hichun Ngambomin, “Tingo mel’a kamu Sangah nangma iding lolhah goa nahim?´atin chu in “Koi hinsol hoiya kona hung nahim?” Tin Sangah chu adong tan ahileh, “Kapi Khutingin eihin sol ahi” atitan ahi. Hichun Ngambom. “Chutia napi Khupting hinsol nahileh keijong kahung ding ahitai” atileh Sangah chun “Hepu, nangma hungthei pon nate, kapi  aumna chu nangma umna thei ahipoi, mithikho ahibouve” atipeh tan ahi.
Ngambom’in jong. “Chutia keima kahungthei lou dingleh nangma jong kalha louhel ding nahi” atikit tan ahi. Chuphatnin Sangah in, “Chutia hung teiding natileh kamei hin kituh inlang kanung hinjui tan” ati. Chu in Sangah chunlungthim abolin, “Meithah natuh ding ham meilui natuh ding ham?” tin Ngambom chu adongtan ahileh Ngambomin meithah kiti chu lhoujo teiding agingchan, “Meithah tuh inge” tin ameithah tuhding chun akigon, Sangah chu alha tan ahileh Sangah in, “Pu Ngam, Pu Ngam, kamei thah chu hintuh ta” atin atoko’ah a’eh amomdoh sah in, Ngambom chu atuhsah in achopdoh a alendoh jengleh Ngambomin Sangah eh chu akibotan in Sangah in adalha tai. Ajing’in Sangah chu ahungkit phat in Ngambomin aman kit leuvin, Sangah meilui chu atuhphat in amei tah tah ahitan, Khupting kom geijin Sangah chun alhohlut tan ahi.
Ngambom mithikho alhun lhunin mihingho insah bang bangin phatah’in in khat akisah in achengtan ahi. Hichun mithikho chu akikhom jiuvin gehjong agehkhom jiuvin ahi. Hinlah mihen le mihem khat kivop bangin akivop thei pouvin ahi. Janleh agehkhom un ahileh, mithi hochu alup tengu leh lhumlam angauvin, pondung akibuh’un lhumlam ngacheh in alumjiuvin ahi. Hijeh a chu eiho lhumlang ngat a lup hi tehse hon anajah da jiu ahi. Ngambom jong amaho umbang chun a umjin, janteng ahungkhah komleh ajet avei avet leh sagu keoseh toh ana lumkhom jitan ahi. Chuteng sagu hochu hoilang sagu ham tin bangsah banglhang senan aneijin ahileh “banglhang sena einei juleh kating kakong ahehchet chuh e” atijiuvin ahi. Chutengleh Ngambomin lungdong tah in angaito jitan, itileh amaho hitoh kibang thei ding ham tibou agelji tan ahi.
Nikhat hi Khupting le aloiho ngalhei ding asom taovin ahileh Ngambom jong Paipeh toning vangkhat akipoh in anungu ajui tai. Vadungla aphamo heljeng taovin, phat chomkhat jouvin maolah khat aphataovin ahileh Khupting le aloihon Maodo chu Nga ahisah un akipoh taove. Ngambom jong apaipeh toning vangchu huhbit nadin maodo Paipeh khat alouvin Paipehto chu ahuhtan ahi. Inlam’a hungding akigot phat un, “Ihinglen diu ham, ithi len diu ham?” tia aseiju leh Ngambomin, “Hinglen Chula kahe khatan, thilenu hite” ati phatnin aloiho Lhumlheng meide asoh un alenggam taove. Chu in Ngambom jong Maotenggol sao khat akisat in oltah in ahungin nah nah in a umnao agalhungin ahi. Atenggol chu inpam’ah angaijin agava lut leh Khuptingin, “Ima nahinpoh lou ham?” tia adohleh Ngambomin, “Imacha kahinpo poi” tin adonbut e. Hinlah Khupting in apaipeh sungchu avet leh Ngambom Paipehto huhna maodo chu amun, Nga themkhat ahinpo nai” atin Khuptingin Ngambom chu kipah tah in agopeh in anehsah leh Ngambomin adu lheh jengin ahi. Ngambomin ago ji leh Maodo chu akavam jitai. Ajingin Ngambom tenggol chu amudoh un, “Pu Ngamin Nga lentah ahinpoi, kihon u hite” atiuvin akihon taove.
Nikhat mithi kho’a umho chun changvai ding ahinsom kit taovin ahileh Ngambom chu chaangmun phalaitah khat ah apansah un ahi.Ngambomin jong Sa hungtei ding ham tin athalpi kaosan apang jingin ahileh imadangla ahungsoh doh aumpon, lungmul lentah khat ama umna langtah a ahunglhai chul chul jeng chu amun, lungmul chun akom ahinphah phat in athal muh in agah sulih in lamlhang langa athai lhatan ahi. Chu in changvai hon ahinphah phat un, “Pu Ngam, imacha hunglou ham? atiuleh Ngambomin, “Imancha ahungpoi” atileh amahon, “Iti chubanga kitum lenglung jeng nang umna dontah a hungsoh doh Vompi chu namulou ham?’ ati phat un Ngambomin, “Kamupoi, lungmul lentah khat vang kamun, kathalpi muh in kagah sunlih in lamlhangah kathai lhatai” atin ahi. Chuphat in aloihon agaveovin ahileh lungmul chu amudoh taovin amumasa penpan kholhang ahinsam in, “Hungun Pu Ngambomin ivompi seiju chu athat tai”, akitiuvin akikou khomun inlam’ah ngambom lungmul tha chu aloihon Vompi ahi tin akipoh taovin loupi tah in akhom taove.
Ngambomin, “Tingo ahileh keihi nangho toh thakhat’a iti ka umkhom thei ding ham?” tin adongtan ahi. Khuptingin, “Keiho bang banga umdingleh kivop thei ding nadeileh tun inlanga che kit inlang napute Vohcha tuhnga khat in gakilhalho inlang lhumlam ngan nathal in hunglum lechun chuteng phaten kivop thei taote”, tin aseipeh tan ahi. Hibang chun Ngambom a inlamah ahung kilen Khupting seibang chun apute chu akilhalho sah tan ahi. Chu in akipotjol sel in akemchunguva chun lhumlam ngan, athalngan, pondung akibuh in alupleh Khupting loihon vana konin Suongtum khat in adipko laitah asepeh uleh Ngambom athitan ahi. Hiche nia pat chun Khupting le Ngambom chu adeibang lhonin akivop thei lhon tan ahi.
“Akitepna subulhit lou chu ama dia manthahna ahi”
Lenchonghoi Thusim 
Masanglaijin kho khat a hin ucha pasal sagi ana um’un, amaho unu khatbou ananeijun amin Lenchonghoi ahi. Lenchonghoi hi mimel hoi tah ahi jeh in muntin’ah amel hoi ana kithangin ahi. Chuleh amel hoi keuseh hilouvin, Ponkhong themtah jong anahi.  Nikhat hi Lenchonghoi injong anaote pasal sagi ho chu Pomjem’a khonding Nineljem le Lhaneljem ladin Solam’a asol tan ahi. Phatchom khat jouvin ucha pasal sagi hohin  Lhaneljem joh ahin lauvin ahung kile taove. Chujou phat chonkhat jouvin Nineljem ladin asol kit tan ahi.Ucha pasal sagiho Ninel lading agacheu chun nikhko phabep agacham taovin ahi. Hiche agacham sungu hin Khalvompu kiti pasal khat hin Lenchoihoite inlhanga Meitheinu khat chu ahung helji tan ahi.
Nikhat Meithainu hin Khalvompu koma “Ibol’a kei pentah neihel hel-ham? nahel noma ahile Insah’a Nimel Lhamel mukhalou ahoiya hoi Lenchonghoi khu gakihel tang em? atipeh tan ahi. Khalvompu jong meithainu thusei ajahdoh phat in akipat doh in Lenchonghoi te inlang ajon tan ahi. Hichu awpi depdup in “Lenchonghoi kot neihon’o” agate le amanun jong kot anahon peh tapon ahi. Chuphat in Khalvompu chu Meithaipi koma ahung kile kit in, “Natibang chun kagaseijin ahile kot eihon peh poi” agatin ahi. Meithainun jong “Ahilou le heldoh ding nati mong mong ahile jingkahseh le chenlang  akotcha languva Junning ehning hokhu galeh le lechun na’aw hung kikhel inting chuteng tah chule “Ka’u  ka’u Lenchonghoiyo Thihpi thosom kot neihon’in, Buchun sagi mechun sagi abeitai gati lechun anaote hisah in natin kotpi chu honpeh tan nate” atipeh in ahi. Meithainum aseipeh bang chun Khalvompun jingkahseh leh Lenchonghoi te kotcha langa ajun ningu a’eh ningu chu agaleh leh jengtan ahile a aw ahung kikhel tan ahi. Chutah chun Khalvompu achekit in kotbunl’a chun adingin “ka u ka u Lenchonghoiyo Thihpi thosom kot neihon’in Bichun sagi Mechun sagi abeitai” agatin ahile Lenchonghoi in jong anaote aw ahisah in kot chu agah hon’a ahile Khalvompu anahin, phulou helouvin Lenchonghoi chu akimat in alhoh mang tan ahi.
Chujou phat chomkhat jouvin ucha pasal sagiho bu le me ahung bei tan ahi. Hichun alah’uva  alenpen paochu bule me ladin  ahungin, “Ka-u ka-u Lenchonghoiyo Thihpi thosom kot neihon in, Buchun sagi mechun sagi abeitai” agate le kot chu akihong tapon, chutah chun a –upau chun inlhanga Meithainu agadoh le “Na-umlou kah un Khalvompu ahungin akilhoh mangtai” atipeh tan ahi. Chuphat chun amapa jong akihan lhon “Ka-u Lenchonghoi phu kalahjou dinga ahileh Thihpi kot thosom pal honging ting, Vapal kengsan’in leng nange” atin Thihpi thosom chu aphut le aphu hong jou tapon athidan tan ahi. A-upao ahung louhel phat chun aban’a pa inlama ahung kit in ahile aphujou deh pon, amajong chu athidan kit tan ahi.  Chuti chun ucha pasal sagi ho chu ahung kilha lhauvin ahile aban banin athi tauvin ahi. Akhon khon nan aneopen pa bou a umtan ahi. Amajong ahungin kotbul’a chun akimin lah in “Ka u Lenchonghoi phu kalah jou dingle Thihpi thosom khot hi phut-hong ingting, Vapal kengsan in leng’ing kate” atin aphut jengle ahinphu hong tan ahi.
Chuphat chun aneopenpa chu Vapa Kengsan’in ahung leng tan ahi. Hichun alenle le leh agal lama chun Lomhon khat louva anabung amun, lomkon ho koma chun, “Kagal’a lomlhang konho, ka-u Lenchonghoi namuu veimo” tin Jailan a oitan ahileh amahon “Mu chu muna lom lom, hinla anu vangkho apa vangkho geitante” ahinti peh un ahi. Chujouvin alen kit’a ahile Gallangkhat lam’a Sieltho koiho atohkha kit in aman jong “Kagal’a kagal’a Sieltho kaiho ka-u Lenchonghoi namuu veimo” agahti kit leh amahon “Mu chu muna lom lom, hinla anu vangkho apa vangkho geitante” atipeh un ahi. Hiti chun alen le lekit le munkhat a hin Thingphung noija  numei khat ponkhong khat amutan ahi. Hichun amnjong thingphunga chun agachun “Kanoija kanoija tapon khongnu, ka-u Lenchonghoi namu eimo” agahti le amanu chun, “He kateiyo, malaiya kanote aw abang nangem” atin, hichun amanjong, “Malaiya kanao te chu nahile hunglengin lang Katapon khon huilhi hi hungchip tan” atile amapa jong ahungleng in, a unu Lhiemchunga ahung touvin atpon twi chu achip tan ahi.
Chuphat in Lenchonghoi in Vapal kengsan chu mi asosah in akihoulim pitan ahi. Chujou chun anaopa chun a unu Lenchonghoi chu thil umchan ho jouse le asopi pasal migup ho thi thusim ho phatenchan aseipeh soh tan ahi. Phat chomkhat jouvin Khalvompu gamlenga che ahunglhung in Sakhi khat jong ahinpon ahi. Khalvompu ahunglhun lhunin, “Mi gim la namhul hul, sa gimla namhul hul” atin insung anah le le jenga ahileh Lenchonghoi alunghangin “Mi gaim anamle kei ki-uma, sagim anamle Sakhi kaht hinpoa ipi nasei seiham?” atipeh manpa chun “Eh kade” atin athiptan ahi. Chujouvin Lenchonghoi ijn Sakhisa chu asemin “keiman aminsa kaneh ding” atin asaphe hoilai lai chu ahon in, “Nang asel ne’ah aselin netan” atipeh in ahi. Lenchonghoi in sa ahonmin phat chun sa aphe hoilai lai chu alan “Hiche kapathenpaneh ding, hiche kapathennu nehding” atin jalchunga  Phehjol sunga chun aeplutjin ahile Khalvompun jong, “hiche kakhaolhangpa nehding , hiche ka khaolhangnu nehding” atin aman jong Jal’a Pheh sunga chun agahsep lut in ahile, Phehjol sunga um Lenchong hoi naopa Nahlhong asepkha tan athi ahungsoh in ahule Lenchonghoi in “kasathi koi nasep bo’e” atia alunghan jah le Khalvompu chu akiphalam dan in aumin athipbeh tan ahi.  Hiti chun anaopa anahuh doh tan ahi. Lenchonghoijin Gapiju asemin, nikhat Khalvompu kom’a “Khaiya ka Gapi ju semhi kibuh ta hite” atin ahile Khalvompu jong anomin akibuh lhon tan ahi. Gapiju akibuhni lhon chun Lenchonghoi in anaopa chu innoi langa a umsah in Lenchonghoi in achep ding she le Jubel to chu asuhom’in Khalvompun achep ding she le Jubelto chu ahuh jin ahi.  Hitia chu Khalvompu achep chep jengle akhon nan akham valtan chuphat chun Lenchonghoite ucha chun Geplhanga satul agou-am lhonin Khalvompu tilto adesah lhon jongle amapan ahepha him him tapon ahi. Chutah chun Lenchonghoi in a Hitpi khat aman in Huongcha a akoiyin, “Khalvompun eikou seh leh hoiyo hichea ka ume tijing jengin” atipeh in chutobangma chun inlhanga a–eh athan “Khalvompun eikou tengle hoiyo hichea ka ume tijin” atin aseipeh in, anaopa chuto Meichi, Twichi chule Thingchi akilah lhonin  ahungjam lhon tan ahi.
Ni sagi le h Jan sagi jouvin Khalvompu ajukham ahungkhang doh in “Vo Lenchonghoi!” agahti le Hongcha’a ahitpi chun “Hoijo! hichea ka-ume” ahintin, hinla avel vel’a achuti houjeng phat chun aman jong atahsan joumang tapon, athoudoh in agavet leh Hitpi anahin, aman jong alunghan manin aneh jenga ahileh adu lheh jeng tan ahi. Hichun “He kate ahitpi bon hibangse a atuiya, ama iti tuiding hitam” atin ahi. Chujouvin “Vo Lenchonghoi” tia agah koukit le Inlhanga a’eh chun “Hoiyo! hichea ka ume” ahinti kit in ahile KHalvompu jong alhaisuh in agaavet le Lenchonghoi eh chu anahin, ama jong alunghang behseh in a-eh chu anehjenga ahile adubehseh jengin kit tan ahi. Hichu “He kateijo, a-ehbon achuti tuileh ama itobang behseuvin atui tadem” atin, akigel gel leh anung kidel le phante atin, akipatdoh in adel tan ahi. Khalvompu chun, “Molkhat kalkhat, Molni kalni” atin adelpan tan ahi. Achuti daljenga ahile munkhat a hin adlpha tan ahi. chuphat chun Lenchonghoijin Ameichi aladoh in athe jenga ahile gamlah chu Mei ahungkisoh gam tan ahi.  Hichun Khalvompun, “Meichi, Kei meichi” atin apaljenga ahile Meichu amitgam kit tan ahi. Chujouvin Lenchong hoijin Twichi aladoh in athe kit’a ahile gam jouse chu Twi ahung kisoh kit tan ahi. Chujou chun Khalvompun jong , “Twichi, Kei Twichi, eiho a itih’a kihe ngai ihi lou uham” tia apal jenga ahile Twi ahungkangin tolgo lai akidoh kit tan ahi.  Chuphat in Lenchonghoi in Thingchi aladoh kit in, athe kit le Gam jouse chu Thing akisoh kit tah ahi. Khalvompun, asei ngaibangin “Thingchi keithingchi, eiho a’itih’a kihe ngaisa ihi lou uham” atikit le Thing jouse abeisoh kit tan ahi. Hijeh chun hiche laimuna chun Lenchonghoi te ucha chu aalpha tan ahi.
Hichun Lenchonghoi naopa chuto akidel lhon tan ahi. Khalvompu hi athi theilou ahin, Lenchonghoi naopa hi acholthei lou ahikit’e. Lenchonghoi naole Khalvompu chu achuti kidal jeng lhona ahile chung langa Pathennu le Pathnpan, Van’onghom’a konin ahinmu lhon tan, pathenpa chun pathennu kom’a chun, “Pathennu, ven, noiya teni khu, i-Uichalpa ikithopi ding ham, ole Manmashi pa ikithopi ding ha,?” tin adongtan ahi. Hichun Pathennu chun “I-Uichalpan Lhaanga amu Lhaangah  anen, Daam’a amu daam’ah anen, Manmashi pa eima lim ban bang hiya, an anseh she jongle eihe jinga, i-Manmashi pajoh ikithopi hih ding ham” atitan ahi. Chuphat chun Pathenpan Manmashipa koma “Vo, Manmashipa! nakoma Aidel pheleh leh chug ah bantan tango” ahintin ahile Manmashipan la ahethei pon, Khalvompun “Nakom’a Aidel pheleh leh chu bantanin atichu nahe louham?” tin aseipeh in ahi. Hichun Manmashi pan jong akom’a Aidel chu agah sat tan’a ahile Khalvompu chu atha ahungbei tan, Lenchonghoi naopan ahin kijo theijin, athat tan ahi. Hiche nai kon chun Lenchonghoite ucha chu nomtah le lungmong tah in a-uum lhon tan ahi.
Phat chomkhat jouvin Lenchonghoi te ucha jong inlama ahung lhonin asopi Pasal gup ho loung beh kivui hen tia ahunglhon  tan ahi. Ahin dalhahna lhon gamchu ahin jon-jon jeng lhon tan ahile ni sagi jouvin ahung lhung lhon tan ahi.  Ahung lhun joulhon chun asopiho loungdamsa chu Songtum lentah tah anakisoh gam tan ahi. Lenchonghoi in ama ngailut jal a asopi pasal gup hon ahinkho achaanlou ahichu agel leh alungset beh seh jengin,  hijeh chun Thingchi lah’a Hinthingdo khat agahol’in, Twichi lah’a Hintwitheng themkhat ahindomin, hichun Meiochi jong ahin choijin, anaopa koma chun “Boi, thinggo tampi gachomkhom inlang hiche songtum ho vel’a hin hinsevum set in” atile anaopan jong aseibang chun abol tan ahi. Hiche thingho chun Meijin ahinhal tan ahile songtum ho ahungpoh keh un, akahdunga konchun thisan ahung longdoh tan ahi. Hichun Hintwi achapkhum lhonin, Hinthingdo chun ajutle le lhonin ahile asopi te jouse chu ahung hing doh gam kit taovin ahi. Hichun akive touvin, akingong koijun akikasoh keijun ahi. Hiti chun Lenchonghoi te ucha jong nomtah in masanglai achen ngaibang un achengkhom kit taovin ahi.

Comments

Popular posts from this blog

THADO WARFAR

Thado Warfare. The Thado is an enemy by no means to bo despised when tiie matter is one of jungle- fighting and guerrilla warfare.^ Initiative is not his strong point in war, and he will readily admit that his best plans for taking the offensive are conceived in his cups and abandoned with the return of sobriety and consideration. Thus during the Thado rebellion of 1918-19 plans were repeatedly made, and as often abandoned in the morning, for sending parties through Naga country to cut the telegraph wires between Kohima and the plains as well as between Kohima and Manipur. His tactics are mainly defensive and the prevailing note is ‘tip and run.’ Ambushes are laid, posts or camps are worried by night attacks which there is never any intention of pushing home, and the enemy is generally harrassed. but never engaged in the open. Stockades are built across narrow paths where the turning of them is likely to prove tedious and prolonged, and are defended as long as the def...

KUKITE PEN DOLTHU HO

THAA LHUN  (traditional) Elmunhi Thalhun dinga ajimasa pento acha masapen ahin ama hindanhi mi huheltah anahin anujongchu athi masang nginjong Lhungjang khopi chen noplai chule ama jengjong a insung bitlaitah khang jongchun anuchu avoji’e akitei. Hitabang chu anahin anu athinung  hin apachu gun gaalla Lajang khoa  agapeme. Apa pemdoh sunghin Elmunhi ataalsan nin dawisa jong demlou Indawi jong jaalou thempu geija jaalou ahitan chubana apa Indawi khaijong asaatlhan Dawisa jong amotneh neh in ahileh Thempu pachu alunghangin alasiet nin”Chung Pathen khai saatchun saat lhachun vaan’nin na oimoi, leijin na oimoi noijah phengbang kigoltan” atileh Elmunchu ahungphah tan hijehchun khopam langa buhsung khatnah akoijun ahileh gaallin jaanin atohkhan alol atanun alu akipoh taove.  Hijehchun Chongloile Hangsing chun Elmun thijeh in Thalhun agakousah lhonin ahileh Kipgen pachu apaan ahin kilhonpin anao Haokipchu  minung juithei ahiloulai jeh in anukomah ada...

THE LUSHA1, KUKI AND THE ALLIED TRIBES

THE LUSHA1, KUKI AND THE ALLIED TRIBES In spite of some differences existing between the Lushais and the Kukis they can safely be described as allied tribes belonging to the same group. Again. among the Kukis themselves there are several more or less different triberr, e.g., the Chasads, the Sooties, the Howlongs etc.' The Kukis. in fact, come under the jurisdiction of several states. The Lushai Hills of Assam, a part of north-eastern Tripura, a part of Southern Manipur, eastern ranges of Chittagong and a part of Western Burma are inhabited by these tribes who carriad on depredation for many years indiscriminately on all the neighbouring tribes and territories. Mr. McCabe. I.C.S.. who was for sometime Political Officer of the North Lushai Hills, in his famous report on the outbreak among the Eastern Lushais in March, 1892,has classified the Lushais geographically. According to him the word 'Lushai' is a compound word,. consisting of two component words: Lu (meaning 'h...