MANIPUR LENGGAM THUDOL
Traditional,Folk Tale & History
Tu Manipur gamhi abonin amin ana umpoi amasapenin tua phaicham sungkhu kongjangphai anakitin abanin Leng inn hopsung khu Kangla ahungkitin phaicham sese khu kanglei ahungkiti kitnin abanin Meitrabak ahungkiti kitin achaina in 1700 AD in Manipur ahung kitin tugeijin akitinalaije.
Manipur phaicham sungahin Hindus tan Brahmin hojong tampi aban banin ahung chenglutnuve. Gahseibai lamin phung 40 valjel ahung chenglut nuvin, ihetchet theina dinguvin aphung minpoh hou gah veuhite.
1. Adhikari Majum 21. Laai Majum
2. Sija Majum 22. Laipubam
3. LeihaoThabam 23. Hangoibam
4. Takhen Changbam 24. HajariMajum
5. Phurailatpam 25. ManoharMajum
6. KshetriMajum 26. Mathurabasi Majum
7. Lairikjengbam 27. LaimajumAnoubam
8. GurumishraMajum 28. ChoudhuriMajum
9. Labuk tongbam 29. Goti Majum
10. Aribam 30. Anoubam
11. Samurailatpam
31. Hanjabam
12. Sanglakpam 32. Dhyandas majum
13. Hidang majum 33. Vrajabasi majum
14. Kongbrai latpam 34. Varilibam
15. Thonga tabam 35. Braja majum
16. Srimajum 36. Acharjamajum
17. Bechospati -do- 37. Kuli majum
18. Guru majum 38. A.Goswami
19. Brahmachari-do- 39. Radhakunjabasi
20. Guru aribam 40. Adhikarimajum
41. Kanouji Majum ahiuvin hicheho kalvalla jonghi umnalai ahiuve.Pangal kitihohi Bangal kitina ahin Bangali ahiuve.Hichehohi Manipur sunga dinga agamsung mitah ahipouvin Bengalla kona hungah ahiuve. Manipur sunga anacheng masaho agammi hisahohi chunggam mite ahin meilheite hijongle jat alen aneo kiti ana umpon haamlepao, Custom, Culture, nehlechah kibangchet jengseh ahibouve. Chunga kisei Ganga phaicham mihohin nisale lhathah chilhah kahiuve atiovin ama hohi leiset chunga achen vaanguva van mi dana kigel ahiuvin amaho tilou midanghi athenglouva agelluva athamsaole atoh khah saojong anehlou adon louvu ahi. Hichetoh kilhona Manipur phaicham sunga meilhei Brahmin jouse khu “Gangetic People” @ Aryanho ahiuve.
Khatleni kiveimi ahunglut leh Mani purgam numeiho toh ahung kichenden jiuleh Hindu ahiojong beija ahaamle apaaojong khangnilang ahi tengleh mangji ahitan,tampipi hungho chu chengden jongleh hindu ahina lhatheilou apao vujong lhaa ’vah thei talou hitabang umdan anahijeh a’chu ahunglhun tilluva lei’nuoija chengho thongkha da taba anatiuleh khonunga thonga tabam hung kitiuva, chuleh ahunglhun tilluva phailei buh a cheng hochu khonunga labuk tongbam ahinpoh u ahin hitabanga hi Gangetic miho tampi Bengal, UP,Bihar, Gujarat, Orisa’a kona hunga cheng denho atam behseh phatnuva meilhei paole hindi, Bengali hi ahung lhatkhom nao kum asot phatna kimoh chohal dehduh ahitai. Achung chonin 17th Century AD achun Santidas kitikhat Bengali lengpa naopa khat-hi michingle thilbolthei tah khat-hi lengpa komah ahung vahlut kitne. Santidas hi a’upa lengpachu achunga lunghanga thading atileh hung jamdoh ahin Manipur lengpa koma aumhin a’upa chun chithi ahinthotnin Santidas chu anathat teiteijin ahintile lengpala lekha simtheilou ahijeh chun Santidas mamachu asimsah le aman adeitah a akiledoh a kanao patah ahin keimajallin ngailut tah’in ana umpin kenjong nahahsat na aumleh kapanpi ding nahi tia aseipeh phatnin lengpan athusei jouse agelkhoh peh khatai.Chubana Santidas jongchu mi chingle lekha them ahin ama a’konin lengpa chun Hindusm ahindeitan Manipur chu 17th Century AD chun Hindu leng gam ahung hidohtai.
Hiche khangahin lengpan jithahkhat miji alahpeh khat aumin amanuchu mihoitah chunggammite chanu Chothete lah a Thao kiti phungpite ahin ajipan Rani title apehloujeh in Bangali khattoh chapa khat ahin neilhonin amachu Pamhaiba lengpachu ahunghitai ama chiguija konahi RK kitihohi hungkiseipan ahin ahung chetou peh in Budhachandra geichu ahung hitai akisei Chothe numeinu minchu Chaipi akitin leng inn nachun Ningthin Chaibi atiuve.Hiche’a konhin Brahminho dingin houthu le chendan lampi ahungdet chehcheh pantan tulang dehdeh hin Brahmin meilhei hokhun agam’mi meilhei hokhu meilhei maimaijin agellun amaho johbou akigelsang jotaove. Tampi hung chenglut jeh uvin agam mi meilhei numei akichen piuvin,phat ahungsot phatnin Brahminho ahiovin meilheiho ahiovin chule Bangaliho ahiuvin apaovuchu akehkhat aki mansah cheh taovin akehkhat sanga lhomjo akikoicheh uvin“L”pan nading jouse a“R”apansah un “R” pan’ nadinga “L”apan sah uvin “T”pan’na dinga “D”apansah un abungbu avaiphei akaleh akalouvin apaovu achuhsah uvin kum 300 tabang ahung hijou phatna tua kithopahi hungsohdoh bepma ahi. Tua Sekta atiu jongkhu Imphalla konin 10 Km dona adung langa kijui kholen khat uminte. Hiche jongchu Indo Aryan pao ahin nelphai tina ahi. Ithoi, Iril, Ijei, Irang, Ichai tia kisah hojouse jonghi Indo Bangali paova kisah jengseh ahitai.
Chubanin eimiho seidanle kihoulim na’a kijadanin meilheiho khun Bazar paova eikikou piule akihenan amahole amaho Kon’nung paova ahung kihou tenguleh akihethei ji tapoi itiuve. Adih thouve asungthu ihahet loujeh’u ahi. Eihojong Kom, Simte, Khoipu, Chothe Gangte, Hmar, Thadou ikimuto tenguleh naaljetna ikihou tenguleh amahon jong hepouvinte. Hoijoh ahin asungguh thu aumcheh’e.Hitabang machun Burmiste jongkhu tilla chunggamite hitoh paohi thakhat tabang anahin tun Hindi paotoh akihaltan Manipurgam sangin akhohjoi.
Tu’a meilheijem ahinpoh doh’u jongkhu akiphasah naopen hinte. Hiche khu kagah gelleh khantouna lekha kisim nasa gama hung kondoh ihi sohkeijuve tichu akilange.Tua American native people ‘ho Red Indian kitiho jongkhu hichegam agalhunukhu Meilheite Manipur gam ahunglhunnu phaatlaihitoh thakhatbep kitohbep dingin akiseije amahochu Kuonga (boat) gakitollut nuvin akiseijin,hitabangma a chu Australiia jongkhu galhungkitnu ahiuvin hicheho jousejonghi Eastern Asia mijengseh ahiuve.Hijehchun Manipur phaicham lengkhang kum 300 tabang geihi BC 200 vellanga patna tua Imphal’la meilhei pao akitho sohkei bangahi chungam mite paohi paolen pena ana kimang ahi. Koi ihiuvin kikhen na phat asotjepma chule ichele ivale jallun chuleh amunpoh jeh in ipaovuhi akimansah aumin midang pao kilalut jong aum sohkeije 2200 BC pao aumin 1500 BC lang paojong aume.Chuleh 500 BC-paojong aumin 33 AD -1000 AD paojong aume. 1000.AD-1700 AD paojong aumin, aban kitnin Pathen hou jong chutabangma ahikitne.
Tun atamjohi Christian ihigam taovin chule ihou masah’u Indoi jongchu middle east langa mama ahikitne. Hiche hou jeh’a pumkhat hina jalla Christian honjong Bible sunga minho iman’nom bangun melheite jongkhun Hindu ajopjeh un gangetic miho min kisahnomna hung dohkha ahitai. Ahinlah hichehin Political identity manthahna aso’e ajehchu nampi dinga customle culture neilou ahinachu avetsah ahin, national identity dinga manthahna lentah ahisah thuhi geldoh a haamlepao chule min kisah thu’a hi chihthei angaije khonungding gelpha louva motchuon kitihi imalam jouse’a eima dinga khonunga kipalna bou ahi.
Abrahamhi Chunggam mite customin kiseileh tahsa thua pendollin sating kingahnapen pachu ahung hipeh’e Hou thudollin. Chubanin leiset mihem hindan ngai mahi ivetleh mihem alhom hohin mihem atamho paohi achama alahjeng ahin Assamiste jongkhun tillin anahaat jeh uvin ana lengchangu jongle mihem chu lhom chabou anahijeh un kumlelha ahungsot behseh phatnin UP ,Bihar, Bengal, Orisa kiti mitamhon aum kimveljeh uvin amaho pao kitipa mongchu umthei lou ahitai.Nagaland khopi Kohima a jongkhun Nagamis ativangun Assamis le Nepalipao kihal athotaove.Hibangchun tunjong Manipur phaicham naija umho khu koite hijongle phaicham miho pao khutoh ahalpol betbut gamtaovin hitiho khun kum 1000 jouteng pao kiti neita ponte.I chihthei louvuleh kum ahung chesao tengleh phaicham miho pao ibonuva ihin thosoh diuvin aume. Sadar Hills Manipur gama chunggamite hojong Nepalihotoh achenhal phatnun Nepalipao tampi alataove.
Manipur sunga lengam hung umpat danjong seithau hite. Pakhangba kitipahi Manipur thusima dingin leng masapenin akiseijin chule lengmun ahinlo kumhi 33 AD ahi. Amahi Poireiton kitipa hitoh leng chang ding anakichu lhona ahin Pakhang ba in ajophatna lengmun changah ahitai. Lengmun kichuteni hi inkuonkhat ahilhon bouve.Abanin Pakhangba lengpa minhi ahikitleh “apa kihetpa” tina a anakisei ahin ama mindih mongjong koiman ahetapoi tin meilheite thusimchun aseije hinla Guite kiti bangin ama jonghi vaan’na kona penga daanin Thangvan tin amin anasah uve. Ajehchu ama pendanhi nungah melhoi tahkhat ana umin, aminjong chu Lenghoi anakitin meilhei tenvang Nong maidenga anatiove. Thusim machun amanuhi guulpi khat’toh akideijin midang mudingin guul ahin amanu muding chun gollhang melhoitah ahi tin akiseije. Lenghoi chun nao ahin vopmin chapa hoitah khat ahin neitai.
Ahung kichepthei phatnin agol’hotoh akichem jiovin ahileh agolhon pabeipa atijiuleh ajahchaji in nikhat anu koma aseileh anuchun hilang dawplanga khun chelechun Guulpi khat ana umintin amachu napa ahi kicha hihbeh’in tin aseipeh in ahileh amajong chu kicha louhellin alollah amanin hepa atijengleh mihem ahung kisoh in hichun achapa chu thu hihen, ipi hileh mihem dinga khoh jousechu ahiltai akiti.Ahung letdoh phatnin apa akona ahetnale athepnaho chu ahin mangcha pantan hiche dungjui chun chenna munding thu’a ahtui sandin agotai. Amasan Langthabal muna abolleh ahoipon, phaipitol langah ahtui asaankit nin ahileh ahoi phatnin hitichun tua Kangla kiti laijakhun inn ahin satai atillachu Moirang munakhu ana lengchangpan ahibouve.Lengmun ahinlo jouvahin chomkhat sungin phaicham sunga chengho phungpi hochun kisem dohding jengseh aseitaovin ahile amanjong amaho phungpi dungjui cheh in thalhingset nin asem dohtai.
Hiche phungpi leng inpi akona kisemdoh hochu akhopiole achen’nao Khomin jousechu jongchu abonna kanglei anakiti sohkei juvah ahi. Leng inpia kona kisemdoh cheh phungpi hochu abonin phungpi 9th in asimuvin haamlepao custom & culture jong koima thaneina noija umlou chamlhat tah’a lengamkhat banga umcheh ahitaove.Hijehchun Manipur phaicham sung sese khu Kanglei 9th chen nagam anatiuvin chule amaho kah a gamgi jong ana umcheh ahi. Hijeh achu kangla akiti tengleh leng inpilui hopsung khu kiseina ahin, Kanglei akiti tengleh Manipur lailung phaicham sungsekhu kiseina ahi. Tilchun akisei masa bangchun Lengpa gamhi neochabou anahin Khagemba lengpa khangachun lengneoho gamhochu achanuteu khatcheh akichenpin ol’ollin abonin ama lengam noijah ahinkoi gamtai. Chule lenggam khatna a’umthei tahjeh chun agam’ min jongchu ahinkhellin Kanglei chu Meitra bak tin ahin minvotan hichu meitei leibak tina’a anasah ahi. Chuleh lengte khang thusim jongkhun Khagemba lengpahi jihaopa tinjong akiseije’ ajehchu amahin akisei kanglei 9th lengneoho chanute khatcheh chu ahin kichenpin agam muchu abonin ama changseh thaneina lenggamin ahinsem dohtai. Lengtehi 33 AD’a Pakhangba lengpa a kipat lengmun hinlo jousehi abonin 75 ahin achaina penpa minchu Budha Chan-dra chu ahung hitai.Chule lengte chithengsel pachu 1709 AD’a thipa Charairongba chu akichaina ahitai.
Pakhangba lengpahin 33 AD apat 154 AD gei lengvai anapon ,amahi athivah pon avaihomlou nungin jong phatsotpi ahing ngin insung miho chun atehsiet behseh jehchun atheinom tapouvin ahileh hichu amanjong akihetnin chetange kanoh phahtai atin kuong khatnah akitollin Loktak diil lailungah alhum mangtai akiti. Chule thusim asei naovachun amahi athipoi nga injong aumin paam langah saa injong aumjing nalaije tin aseijuve. Chuleh ama banjom lengho khang 6th geiho jongchu athinao mun akihepoi lhagao ahiuve tin akiseije, ajehpenchu laltouna munle vaihopna muna bouchu kimuji’a adang tengle kimujilou ahiji jeh uvachu chuti kisei ahiuve.
Chuleh anunglanga iseibanu chu jomkitnu hite. Chapangpa chu gulpi alol’la amatna hepa atileh mihem ahung kiso phatnin thukhoh jousele ijakai aseipehtai akiti. Hiche Pakhangba pendaan thuhi kidangtah anahi. Chunggam mite sunga thuguh thusim machun Lenghoi kitinuhi melhoitah ahin akichenpi dinga kilomlou ama insungmi khatchun avetlel jeh ‘a anaboldoh thilsoh ahin khonunga vaan’na kuon dana aphatna langtah’a aseijuva aminjong Thangvan asah’u ahi anakiti. Chule Hindustan gangetic miho lah’a Brahminho jongkhun nisale lhathah akona penga kahiove atiukhu chunggam mite lah a “Guite”le Thangvan kiti ahungdoh tabang ahiding tahsan aume. Chuban’na Zaden kitipa chunggam mite lah’a Luseite kuondoh napa jongkhu chutabang ma ahikitne, “Sasan” Sunga kona pengah ahi tin akiseijin asung thuchu apendanhi akisel ahi tina ahijoi. Hitobang pendanthu hohi leiset thusimah atame. Ahinlah asunggil ivetchetna ahileh miching hole thil bolthei ho kichepna jengseh anahiji’e.
Phaicham sunga phungpi 9th hochu : Mangang, Luwang, Khuman, Angom, Khaba, Nganba, Moirang, Chenglei, Heirem ahiuvin, aning akah’a phungbah ijat um jongleh hicheng sunga kondoh cheh ahiuvin hichena konlou jousehi meilhei tahbehho hilou ahiuve.Manipur phaicham sungakhun Chung gam mitejong tampi aume bailampena geldoh theijin Poirei kitiho jongkhu ahiuvin chule meilheiten amaho phungpi khatnin chule abulpio penin simjongleo Moirangte khu Chung gam mite lah’ajong Chongthupa ‘gui mongmong ahibouve.Aryan holeh Bangali ho khula thinglhanga acheng pouvin, hicheteni tilou Shan hole Burmis jong aumin adangsehi meilheite phungpi 8th sunga jaolou jousehi chunggam mite jengbou ahiuve. Milonghohi AD 1400 langa patnin chunglangah Maogei, solangah Ukhrul gei, lhumlangah twilong vadung’gei bouva hunglut nalai ahiuve. Manipur phaichamsung thusim mahin tuisaanglet sehle mihem tampipi athi jinge tinjong akiseije.Chule Pakhang ba’le Poireiton lengchan ding thua anakisaat nalhon mun jongchu tua Kwakta lhangjep chakhat khu ahi. Tillachu phai cham sekhu tui ana um jeh’a koima anacheng nomlou ahin molchung keoseh’a ana chenguvah ahi.Hitiachu Chothetehi phaichama agachenlhah uleh mijouse chun noilanga chengho anatiuva, noilang-noilang anatiuleh achaina langa noilang kitichu Moirang hung kitidoh ahitai. Amahokhu Chotheho lah’a Khieng kiti alenpente holoi anahiuvin khonunga khieng kitichu khenge- kenge-Kege ahin tidoh kitnu ahin tunvang Khieng tita louvin Kege akititaove.Khieng hohi Mizoram langakhun Khiengte atiuvin Parpa ho jongkhu Parte atiuve.
Abankitna meilheija kigel Thangjam kitiho jongkhu Moirangte insung ahin Chothe insunga Khieng ho insungmi ahiuvin thihkheng mi hina’a kuon’na hungki seidohpan ahi amapa minchu Kadeng anakiti. Hiche Manipur lenggam thusim mahin Chothete vaihopna khanghi Pakhangba a kipatnin achapa Khujoi lengpa khangahin akichaitan abanin Khujoi lengpa khanga kipat aban’ napa Taothingmang lengpa’a kipat hin michuom jep thisanin vaai ahinpo kittai. Avellin seikitleohen Taothingmang kiti pahi Muolpipa chapa ahin hiche Muolpi tehi chunggam mite sunga Haokip ahiuvin Haokip lah’a Telngoh’te ahikit nuvin chule Telngohte sunga tukhanga gahmu bailamin KBC sunga natong Rev. Paojangam Haokip’’ te insungkhu ahiuve. Hiche akisei Tao thingmang lengpa’a kipatna 1709 kumgeija Charairongba lengpa geichu midang thisan beihella hiche Manipur leng inpisungahi vaai ahinpoh’u ahunghi. Taothingmanghi adihtah in Thangtinmang ahibouve. Chule akiseimasa Khujoi lengpahin chapa thum ana neijin amaho anatun tahlou phatnin insung chu kidouna ahung umin Taothingmang jongchu thallin akaapmun agilpi ahungdoh in hinla akithoidam kitnin akihou vuleh Tao thingmang din munchu adihjoh phat nin adang hochu mun dangah acheu vin lenggam akisem kitnuve.
Chule Taotingmang pen’ napa haosapu Kaikholun jongchu kum 100 vaipo anahi (264--364). Hichelai 264 AD dunga Telngohte sunga abah neokhatnin hichan geija vai anapoh theileh Thadou khanghi alhompena 600BC masang hidin tahsan aume.Chule Aryanho jonghin Burma gama lenggam ana phudoh uhi lenggam masapenin akiseijin aumdanhi amaho alutpat nuhi 900 BC in akiseijin chule amaho hung kipatnahi tua Ganges valley khu anahin hichelai munjong khu amaho hunglhun masanga chunggam mitehi anacheng nguva ahitan aki hethei pen akhomin’nuchu Phoituh akitin hichu jaangtel kiseina ahin phoilah’a jaangtel tabang hokhu anakehdan ahin tulaija Phoibung, Phoisan,Phoipi tia kisei tabanga ana kiminsah ahin hiche achenao khominchu ahinkipoh uva tua kamchenga Poireiton kitidoh pahi hungsohpeh ahin Chunggam miten Poi @ Poiho,Poite akitikitne. Tua Bangal, Bangali kitijonghi Vagal kitichu Bagal-Bangal-Bangla-Bangladesh geija kitidoh ahunghi.Tun gahseikit leohen chunggam mite Manipur gamsunga abullapat 33 AD- 1709 geija lengvai hinpote chu, alengtenjong asopite hetalou, Telngohte insung geijinjong hephatalou ahi.Itih khang ahin hiche Manipur gam sungahin midangin thaneina anatuh khapoi.Abulla Pakhangba lenga kipatnin kisimle 33 AD--1709AD geichu lengthisan mong’ mongchu chunggam mite thengsel ahi.
Manipur gamsunga gam minhole vadung minhohi medieval khanga lengkhang ahung hatdoh khanga hung kisahdoh jengseh ahitan hinla gam’min kisahmasa jousehi chunggam mite paova ana sahsao jengseh ahikitne, hichu Kongjang phai, Kangla, Kanglasa, Kanglei, Kangleipak, Pallen chule Imphal’ho geihi ahiuvin tun tilla anakisei bangin adihtah in akiseigam tapoi.Chule tukhanga hin Meilheite custom & culture hohi Aryanho custom & culture lin alodim gamtai kinjouse’a puonbang amanhou,thiluong kigawtho, amin kisah’hou,kikounao hole kisahto naho, bunehding tengle kisil, von kisutlha,chan duon maaija kinu, khurum jaba abollu, chule chubana a hou geijukhu Aryanho houle custom jengseh ahitai.
Hindustan kitile Aryan popentah hohi UP’ho,Bihar’ho, Guja rat’ho, Rajas than’ho, Orisa’ ho chule Panjabi hohi ahiuve. Chule India sunga Aryanho sanga chenglut masa hochu Dravidian hole Chunggam mitehi ahin amaho jousehi mongoloid jengseh ahiuvin akalval’la mongoloid hochu central India sunga muslim 75% hojonghi ahikitnuve. Chule mongoloid lah’a jonghin alhung masa alhung nukhah a’ume.Chubana sanamahi kiti meilheite hou jongkhu Pakhangba lengpa pohdoh ahi kiti jongkhu Chunggam’mite a ahin Pakhangba chu leng ahiphatna meilhei tenjong ahinjop muleh Pakhangba pohdoh atiubou ahin amachun apohdoh ahipon apu apa khanga ana housajoh ahin leng ahunghi phatna amahochun ahinjop mu ahijoi.Phaituol sunga khun milong jong gaalhinga ana kikaijeh in milongjong phabep aumdoh’e, hinla kabui kitiho vangkhu Riang ahiuve akiti. Meilhei tehin tillin paojong atum ananei pouvin chubanin custom and culture jengjong atum ananei chompouve, Chunggam mite’a chu pao, custom,culture geijahi Chunggamite’a hi ana kimang khom ahijenge.
Tukhangin Aryanho Hindu custom & culture ahamantaovin hinla Indoi @ Sanamahi tuhdetloijong atamnalaije. Political khangin Manipur gamhi Britiste khutna aluuttai. Hichethuhi giltah’a ivetleh mihemdinga chithengtah le athenglou kikhetna aume ajehchu tillapat ana lhukhalou gaalhatte anahin mixed blood nin vai ahinpoh phatnin lenggam alhutai.Ajehchu chitheng hohin birthright hi ahinkho sangin angailun atuhchah in mixed blood hohin ama dudule ama deideibou akhohsah in thina geja dindet kitihi abolnomjipoi.
SADAR HILLS
British govt. of India chun tillin Sadar kitihi geldoh injong ananei pouvin forest langhi Division anahom khenun North forest division anatiuvin Kangpokpi hi centre anahisah un chule North forest division chun Kohima gei anaphan noilang chu Vaithou geikhu ahikitne, aboncha chu Sadar forest reserve jong anati kommu ahin Kangpokpi chun apoh sohkei ahi.Hiche Sadar thuchenghi Missionary W.Petigrew chun ahinmandoh ahin ajehchu amanjong mission natohlanga geographical estimate anei ahijehchun hiche dollachu anaseileh 23.12.1919 chun royal proclamation dungjuijin constitution of India act tia ahungkiso dungjuijin 1920 kum chun Manipur gamjong Sub-division ahin homun Tamenglong, Ukhrul, Churachand pur hi anahiuve.
Chomkhat jouvin 1930 apat kumthum Sub-division jouse ahin ladoh taovin Imphallah abonin agomtaovin ahileh hill area ho dingchun ahahsa behsehtan hijeh chun thinglhang miho ahung kiphin taovin ahileh athah in 1933 kumin ahin homtoh kitnuvin hichun CCPur, Tamenglong, Ukhrul, Sadar ahung kiti.Hiche’a Sadar boundary anapeh uchu chunglanga Mao, Nisolanga Litaan na hunglong suh Thoubal va dung, lhumlanga Twilangle Ijei gamkai geikhu ahin, anoilangse chu Imphal pama chunglang kaisese le apang chinna kigolsuh molhochu Vaithou gei. Hitiahi anakisem ahin, hinla W.Petigrew in Sadar anaseipohlo nathule amahon amin ahin pohsah uva agamhop apeh uchu avetnule akilom sesu louhel jehchun Head Quarter jong anasata pouve.Official’la anasodohjeng vangun HQ.anabolmong tapouve.
Hichejeh’a hi sub-division danghochu ahung kiphondoh dungjuija HQ.jong umsoh keija ahin sadar kitichu ana umlouva ahi.W.Petigrew in sadar hills minpo dinga gam umdaan anaseichu tu Manipur kanglei phaicham sesehi inner boundary hiding chunglanga Naga hills, lhumlanga Kasar hills,noilanga Lusei hills solanga Kabaw valley hitiahi anasei ahin boundary chu kilhung jenjuna hoija ahin tua amahon limlom louhella anabolluchu chamlah bepma hitia akibol chu angaina aumpoi anatikit nuleh phondohsa ahitah vangachu HQ,ana umdohlou ahi. Senapati HQ kisemding khun Manipur Govt. chun amin ana sahkhum jengu levangchun hijeng thoudingchu ahinai ahinla Manipur govt. jongchun kichentah’a gelkhen na ana neilousao jehchun Senapati tihinjoh ahinsah khataove. Aumsale aki sahsa ahi tin sadar chu ana mangjeng khaleu ana kichaikit jengding ahin hinla hichejongchu W.Petigrew seibangchu hidehkit louding ahinalaije.Hitabangachu asungthu chu W.Petigrew seipa chuto akilomlou jeh’a anateudoh khapai thu bangchun ahung teudoh pehkittai.Hiche thuchenghi adminitrative confirm hija ahivanga kimang dohlou thucheng ahijeh hin ajemhi koiman ahechen theipon ahi.
“Sadar”kitihi Parsia paova alailung, alailha tina ahin “Senapati” kiti jonghi “Nagaric”te pao ahin hichu C in C , Chief in Command tina ahi.Tuahi bolneoding hihen bollet ding hihen ahoichi johchu hitajongle govt. chun anabol mantahlou jeh in thu hihen thil hijongle aphatchuom nading jong aumtapoi ajehchu abailam ding hihen ahahsading hijongle asung thuhi thu ahomkeo ahibouvin kisahlel jong angaipoi ajehchu sadar ana kitichu chiilenam hina’a hiche mitedinga kigongle kisem ahi tina ana umdehpoi. Chule hiche mitehi chanloupi akipeh diuleh Sadar kitiding ahi tia thu kikoisa jong umdehjong ahipoi. Chubana ipihamkhat dinga reserve kibol jong ahidehpoi. Kisahlel ding mong ahileh Senapati district minkhu khelding ahilouleh mindang po’a District delmo ahipoi political development lamdol lin.
Abankitnin kollevai 18th century AD langa patnin chunggam mite lah’a hin khatleni in ahung chenglutnun ahunglhun tilluhin chungam mite thanei nagam tilouvin chen nading mun ana mujou pouve. Hichelai khanga chun, Manipur hill area hi chunggam mihohi thaneipenin ana umin hinla gentheile lungdong dinmu na umhohi chunggam mitehin koi hijongleh ahin lungsetpeh jingun hicheto kilhon chun anachensah uvin achung chonin adinguva thilkhoh jouse ajong anapan piuvin tulanghin agam miho saangin atamjo taovin kisuon’na len tahjong aneitaovin hijehhin adangho bolbang bangin chunggam mite hi adiuva ana phatnao chu suhmil teiding agopan kit’taove.
Hichihi kinahna sohdoh kitkha leh miphaloute tin aseimasaho seibangin seilele kitnunte.Umdan mong dingchu ahile agam mimasaho khankhohi apaltan loudiu (agam neiho right hi apallhah loudiu ahi)ahin ajehchu Manipur Hill areahi Chief Right thaneina noija uma ahin tun amahon agamsunga kichesah louhel revenues alalutnun, panchayat geijin alalut nuvin agamsung pumpia kimang lou thil tampi ahinman nuva chuonna kavalval ahinman nuhi itijongleh agam mihon ahinmah teiding alunghan tengule kinah kibao sohteiding ahichu achamalha ahin akinading dinmuna dingsa in akimui.Chunggam miten ngailut tah’a mi anapan pijiu hohi tunigeijin khonung le amaodinga kipalna jengseh asohjingin, ana mingailut nao jousehi khonungleh adiuvin linglekhao asohgam jinge.Hijeh a chu tua Kangpokpi MLA Constituency jonghi manipur hill area lang ahin, atum beh a unreserve akikoihi asung thu umah ahin, hichehi tunigeijin asunga chenghon adihpoi atikha hihlaije.Tribal gamsunga hitabang akikoitheihi anabol vaipohochu uichaan sinaat aduchat manna athilbol tabangachu anakibol ahin hinla kibolta jongle adihlou jeh’a complaint alhinga achenileh kiladohkit teiding ahi.
Ibolla inchenle khantou nahi min aneitheija eiman kineithei louvaham tihohi geldoh’a holdoh’a neidoh’a manchah angaije.Koi koiham lunggelding dinmuna dingle,lungelding toumuna touvah mijousen ageltheipon mijousen atong theipoi.Mijousen ngaicha jongle natohhi talent neilou dingin ahitheipoi.Tunigeijin thil ahung phading hetpah theilou jeh in vangsetnan eilhunkhum jingun khang masa thuho kisihna’a neijin hinkho akimang jingbep nalaije.
Ichennao gamhuop sunghi nampi dinga chanvou lentah ahingaal louleh revenues district bephi boinadingbep ahi chunggam mite dinga idaan nutoh kikal louham ? 99% chief right uma ahin revenues district ipohlut nule chief right chu thitalou dingham aleisetchu govt. thaneina noija aumtengle gambeija chu haosat umthei dingham?Chief Right sungachu revenues alutle Chiefchu ahohkeobou umding ahitai. Chule chutichun revenues chu chesahkit jongleohen Manipurla dingachu mundanga tabang hikit louding 1989 act, chu ahin chesah kitdiu ahin gamdanga sanga vangsetna lenjo hinalai ding ahi.Ahin ipilamchu hitajongle iboldinghi kisihlou nadinga abulle aleh dingvanghi hetchetna bollin aphai. Gamle nam thu hihen,khole vengthu hihen in chen khosahthu hihen, khantouna dingthu hijongle alamlama lhaijale kisalel ineicheh uvin apanna muna alhaipa amiitle amitlou chu mipihin kinganse’a lung ngahna’a kineicheh ahin hiche panmun’na pangkha hochun khonunga kisihlou nathei aboldoh chehlou vuleh ikisih phatkitdiu ahinalaije. Hijeh hin imalam jouse’a eima thanop man’na mohbol jenghin imacha gapha amoh sosah theipon talent neidomlouva tohtheile tohding ahitapoi.Sadar kiti abullanga agamhuop daanchu missionar ypa seichu anahin, hichu masanga 1851 kuma Chandrakirti lengpan Chunggam mite henga ana pehdohsa gamhuop chutoh thakhat chet ahunghi. source,Chunggammite
Comments
Post a Comment