Skip to main content

MIZO NATIONAL FRONT 

MIZO NATIONAL FRONT 

MNFahung kisemdoh hi Maotam thucheng gin umtah’a hung kipan anahin tohding lentah chunga kiloikhom nale natoh khom na a kona ahinman’nuva kiheidoh pai ahi. Hichu Mizo Famine Front 22nd Oct. 1961 kuma anakiphut dohchu alung sunguva chengjing thilkhat ahijalla chu 12 Oct. 1962 kuma chu Mizo National Front’tia ahin semdoh kitnu ahin chubana District Council tetnan jong ahin neidoh un ahung machal tan ahi. Ahinvang Mizo kiti thucheng mong monghi 1930 langa kam chenga ana kimang peh ahitai.
Chule Mizo kiti chuchenghi mipi lah a vailonale kivaipohna monga ana umloulai vangin Mizo kiti ana umnahi hiche masang jepchu ahitai. Hiche Mizo Union kitijonghi Political langa Lusei hills sungahi ama sapen anahi. Mc Donal Britishte Lusei hills a dia superintendent achainapa panpihat na konchun, hichu 9.4.1945 ma pu Pachhunga President hina anahi. Chule sap pahin Luseitehi kumsom sunga Political langa lunggelna phaat aneina diuva anaseipeh ahin, atuma a’um nomu jongle hitheiding India te lhuhna langlang ajuidio jongle hithei ding tihi anahi.  (aumdan chu Lusei hills langa hojong Manipur langaho banga ana umthou danu ahin khatjoh sanghi imachom inaumdeh lou danu ahi).
A.O Hume chun INC @ Indian National Congress ahin semdoh phatchun Mc Donalchun Mizo Union asemdoh anahi. Hichu govt. nin mipito kikah a thujouse chunga ahin manchah pan ahitai. INC 1885 deidan chutoh kilhonin Sailo haosaho in sele’kai chule thunei chungnung aboljou seu nona in ahin neitauve. Achung chonin Khawtin khuma MA masapen pachun ahin tosot be-in Sailote seh in gamsunga tha aneiju thule haosat suhmang nadingchun, hichu ahinjou tauve,hitichun mipi deichu ahung hiphatnin compensation jong adellun Lusei hills sunga hochun agamu 8000 square miles chu India khutnah Rs.Lakh phabepmin akilhehdoh taove. Khonungin pu Laldengale  India kihouna achun ipi naseiham nagam umtalou kichochai tachu atiove. (They finaly agreed to do away with the Sailo Chief ship by paying some compensation and there by sold away the entired 8000 Sq miles to India at the price of some Lakhs of Rupees. T. Gougin: Discovery of Zoland page 86).
  Hiche laichu India Politics chu Mk Gandhi mopoh nale athuhat lai anahin, hijehchun Britishte jongchun hiche lung agelkhen dinguchu anagelkhoh pentah u ahi.Ajehchu amaho Mizo mipi dei bolthei pet chule amaho thuneipet ahijeh chun iti kibolleh aphadem atilai tah u ahin, hiche pet nachu lusei Mizo Partyho seisei ana hitheiding chule Manipur gama jongchu Pu T.Kipgen teho seisei chu ana hitheiding petcha ahi. Hiche kikhopna achun inam sunguva lamkai masaho mundang danga jong anajaovun ahi. Gah’het theidin, Pu Vumkhohao, Thong chinthang, Lunpum chule adang pha bepjong chinhills langa kon ahiuve, ahinla amaho chun ana lunglutpi nomta pouvin ajehchu Lusei hills sunga chenghohin thule’la gelsaona um louvin “Mizo tibou akisahlel pijeh un. 
Hiche bangjom chun MNF movement thu achun Konpui  Chura-chandpur munah  Laldenga in kihopna lentah ahin bollin ahileh hiche a’ jongchun Chin Hills langa hojong ahung jaokitnun Manipur la hojong, hitichun kikhopna achun ajao dinga phajouse chu ajao kim soh’e. Abanin khatpa 1945 chu gahseikit leuhen lunggel khatna achekhom theilou dio phatchun Chin Hills langa hochu ana kikangse taove.Hinla kipumkhat tah’a ana tongkhomho jalchun lolhinna khatchu aumthou nai.India in aginmo chu Manipur langa hojong ajaova Chin hills langa hojong ajaova ahetjeh un ahahsat nale akhohna khatchu Lusei hills sehseh chu panga hileh Laldenga ahounao thudolla chu seibeding umlou ahitai. Ipichu hitaleh tua kisei chengchu anapang sohkeija anahijeh in  govt. chun 8000 Square miles thuseh sehchu pansatnan aneithei tapouvin daanpi khatto kitoh’a hungki semdoh khathei ahitai. (1971 NE re-orgn.act).
Abankhat gahjomkit leohen Konpuija chun meeting chu 1965 kumin nampi lamkai  cheng ana kikhomun Pu Bawi chhuaka le Pu Haokhalal Thangjom chu Chairman le Secretaryin ana panglhonin anikho chu 15,16,18, January 1965 Friday, Saturday, Monday anahin Hiche a kihouna a anajao ho chu Paite National council, Vaiphei National organisation, Simte National organi sation, Zomi National organisation,Mizo Union (Mizo-ram) Mizo National Front, Chin National Union, Mizo National Union, Hmar National Union, Kuki National Assembly, Gangte Trible Union, Kom National Union, Bete Convention council ahiuve.
(Phungkhat paokhat kiloikhom na’a National  akimanhi lolhinglou thu ahi) 
       Hiche kihouna a hi Chin hills langho lunggella hin amihemla kikhel chuomlou  tua jonghi kilungto lhungkeina hidinga atahsan lou danu anahin, ahinla 1945 langchu Mani pur langa hochun anaha hetphahlou jeh un ahunglunglut jepmun ahung hapanjep taove. Chule Manipur langa hiche kikhopna a nampi thalhenga ana panghochu hiche 1965 kumsunga KNA  (Kuki National Assembly) anapoho sese le VIP phabep anahio ve. Hiche chunga subjectchu thisan khat kikhen thei hilouchu kipumkhat ding,  chenjong chenkhom ding, hiche nadingachu tohkhom ding tihi ahin, chuleh ichen namun dungjuija juvachu Mizoram sunga chengho Mizo ikitidio Burma sunga chengse Chiin ikitidio Mizoram tilou India sung mundanga Kuki ikitidiu tihi ahi. Ahinlah tua Mizoramten Mizo tong hrelochu mi a ani atiovin  Chin hills te experience chu adihlheh’e.Ahivangin kapute Gangte hovang alung lenun tribe organise ahungbol kitnuvin jong ajop peh kitnun ahinlah abon chaova Mizopao athosoh louvuleh mi “a”chu hidiu ahitai tribe khat sunga chun kisimkhom jongu leh.
Mizo National Front te natoh danhi lungthim le lunggel lungput danchu achuomin gah kikoileh anatoh danuhi hoi kanasalheh’in kana lunglut pi lheh’e.. Tohkhiel chunga ki engbolna sangtah jongchu aumnan ahinla kivai poh na’a akigelkhoh pentah chu Pathen thu ahi. Asunga atongle alhaija pang jousen jong damtheina lolhinna anei nadiova phat tina taona aneijingu, chule amipi jonghin lolhin nikhohi Pathen khutna um ahi aticheh in lamkaile mopo apat chapangle meithai geijin Pathen henga lunggiltah in ataovun, keijong nasah tah a taokhat kanahi. 
Chule Military sungajong Pastor khatle MO khat umtei ahin Pastor pahin thidinga kiphal jingthei dinmuna umcheh jing dingdol thu asei jingin chule lungput phalou mihema dingle movement nading bollou helding, mipi natong akihi jeh’a mipi ngailutding chule mipin jong ei ngailut natheija ichangcheh ajong umding atong khom le akiloikhom cheng jong kingailutto jingding chubana inatoh naoleh ihin khou Pathena kingai jingding tin phatseh in suhmillou nadin  asei jingin, Movement jeh in meithal kichoi jongleh itabang lamkai hijongleh akitong ding chu Pathen houtoh akito louleh Pastor pan  ajahda khahleh mijouse jongchun jachat umtah  a kikilah jenga kibolda jeng  ahi.
Hichejeh hin movement douva VVF anala  a mihem hinkho chung geija chon valna nei ilah uva ana um vangin MNF chena lhongpi chun mi chonval naho chunga phulahle changvalla deichom thilbolho chu doiletup chena lhongpito kitohlou ana bolngai jilouvu ahi. Hijeh hin insungle khosunga theida umtahtah hojong MNA sepai lah a agalutnuva chomkhat aum joutengle  ikimu toteng sadhu ho abang jengun ngailut nale chonphat nain adimji taove. MNF army sunga galut hochu itobang mihuhel hijongleh aphadoh joulou kana hekhapoi. Ajehchu meithal choija natong ahivangun Pathen thuchu akivaipoh nao khohpen le lenpen ahijeh ahi.
Hichejeh hin Pathenin MNF army hochu aumpiuve tichu akimujeng theije. Avetsah nan Makui Firinga chu amaho gahchuti bolthei ahinai saipoi ahinlah firing ahiuvapat amaho langah meivom akaijin langkhat hon ima abolthei pouve  Chule Mizoram lang Torbung gama chutabanga kisong army post “Come with Your God Jesus” tah ngamho jong chu a bulu uchun meivomin atomin imacha mumasah malah in akulsunguva alhailut jengun jong mi anamuthei pouve. Pathen thuchu akivaipoh naova achung nung penna akoijeh uchun anatohnao chanachun Pathenin apanpi jinguve. 
MNF army hohin hichan geilom ma pathenin ahin panpijiohi agelphajou jipouve  firingachun meivom ahung kaijin keihodin aphalheh e ipi le ipi hungkitoh kha aham atijiovin ahi. Amahon agelphah lou vanguva Pathen thuchu achunung penna thaneija akoijuva nitin kivaipoh najouse jong Pathen khutna angapjing jeh u ahi. Hichelai chun amahotoh i-um khom komleh akihoulim najouseu le alunggel aseinadiu chanin “Pathen phasah ahileh” tihi kamcheng masa ahijinge.
1972 langchun MNF techun alung gellu  banga ahithei tahloujeh in Arakan Communist gamachun akichon lut nuvin aumtaove. Phat chomkhat aumjeh chun Pathen thua kihetchet le hangsan tah a lungngam pella umthei nading ti in Crusade nasatah khat abollun ahileh hiche Crusade chu aloupilheh jengin alah uva D. gangte jongchu hiche chunga chun apengthah in ama testimony jong aseijin mitam tah apengthah e.P.Kipgen seidanin mini lethum kaumun ima chom’ma kikhel dehlouchu, adangho chun damun che dingho tahchu lungset na ummuve, eitiovin ahivanga chu keihose chu akitahcheh kahiu ahi ati. Hitichun keihonjong hasei behseh hih un itabang dinmuna iumdiu ikihehih laijuve katiove. Chujou chomkhat jouvin mi 50 China jonin kache taovin lamkah twikah hahsat nale gentheina chule lungdonna sangtahtah katoh un taonatoh kikhen louhellin kaumun Pathen puihoi najallin China kaga lhung taove. Hi achun eilungset  beh seh un Julesa chu aneng behseh jengin kapa ina ninglhing setna kiti abang jengtan judonlou aum tapouvin keichun kadon louhel jeh in Pastor panjong adonda haam haamin mini kalhing nahnah lhone  anatin ahi.
1965 Konpuija kihou jouvachun  Laldenga chu muntamtah a achele in Pakistan geijin chule Silchar la jong jail ana lutkhan . Hitichun tanglouvin abollin atoh khompi dingjong hitihin ahin lhengdoh in ahi. Amachu President ahin Lalhnun-mawia Vice President, Lalkho-lian Finance Secretary, R.Za-mawia  Defence Secretary, Sai ngaka Home Secratary, Ex Subedar Thangjuala C -in-C MNA. Hitichun ahung machal lun 28 feb. 1966 jankim chun Aijawl, Lunglei, Dimagri, Champhai chuleh Kolasib abullu uvin Govt. treasury ho achomun 48 hrs MNF flag akhaidoh un Mizoram pumpi chu amaho khutnoijah akoitauve.Hichun thuchu akithang tan ahileh Indian Armyten Jet fighter ahin mangun Aijawl khopichu bomb ahung sepmun machine gunin akapmun MNF flag jouse aloilhaovin Indian flag ngin akhelkit taove.  Maozedong le SC Bose in thisana chohding thisan lutding ahi anati lhon thuchu ahung chepantai.
Atumbeh in MNA ho jail sunga aumdanu gahseijing kate. Pu Jangkai Kipgen hi Aizawl jaila kumli ana umin mihat tahkhat Lenlhuuma kiti  khatjong aumin Theologian jong chule mi mantam tah tahle chihna thepna sangtah tah neijong ka umun keihochu jailsung ahivangin phat sehle Christmas New Year, Good Friday hohi guntah in kamangjiovin thupijong phatah in kaseijiuvin hiche ka umnaovahin army Capt. khatnin eichintupmu ahin phatseh in kiche pnan eineijun lhakhai boh’in phalbi jingkahle sangkhol eilahdoh peh uvin eijepjiovin avaal vallin eibollun sepaiho jengjong chun a oimolheh jiuvin ahi. Agitlou behseh jehchun hichepa chu achoma aum theibeh jongle tin taona kaneijiuvin ahileh phat chomkhat sunghin amahi roomsung among langtah a special tah a gehji lumji ahin jaankhat adumchep chu petrol  kikoi chun alamatnin ama umna inchu phel mit joulouvin akavamtai amajong chu them chakhat bou ana umtai. Keiho chula kakipah theilheh uvin tukal imukit loudio ahitai kakitiove anati . Hitobang genthei hahsat nachu ahung kipantai.1965 Konpui kihouna a anajao jouse chun inamsungu mun pha bepma (Organise) nampi dia natoh loutheilou ahidanle ngailutle khohsah louthei ahi loudan ahinseile taovin ahi. Chule asunga natong dingchu aphading cheh analheng doh un aminu anajih lutnun koichu ipi panmuna pangleh phading ham tihojouse anasemtoh gamtaove. Hicheto kilhonchun apanmun dinga pangloijong aumtaovin chubanin Mizoram geija army dinginjong mi som leget jong ana chetaovin  Pu Lalkholun tehochu anahi pantaove.
Hitichun Govt. nin ajaoho jouse ahin holpan taovin ahileh Konpuija kona thu hinpandoh ho mamachu akileheiloi ana umkhan VVF ahinlaovin operation lamkaijin ahunglepan taovin ahileh, mi ahol tenguleh aumna kahepoi itileh ken kahenai atijiovin khomi hochu lungdong tahle gimnale gentheina chu ahin thoh pan taove bu akihonun mi avo nilhum lhumun jail’lajong akoinom nomu akoipan taove. Hicheto kilhon chun amaho gonsa hija amahon kihet phah loulai chu mi somlegup (16) DRI case in amanun jaila akoitaove. Chu banin kho kihalnale mithi nageijin na ahin tong taove. Mihemjong tamtah athi in khojong tamtah acheh in khojong tampi akihaal lhai. Amaho keo hilouvin kah lah’a mihem gen theina sansah cheh nadingin bukalo ding ahung pungjalkit nalaijin genthei nachu ana sanglheh e.
Abanin MNF te E.Pakistan gama aumdanu themkhat gah sekitnu hite. Bangladesh a ana’umuva hin MNF lamkai phabep pichun Indiale Pakistan gaalla ahung kisat dingchu kigin angaije thilkhoh behseh ahung um khahle tin munchom jepmah ration stock abollun ahileh lunggel ahinseikhom naovachun President pute loilang chun kigin naneija natong lamkai hochu jail’la ahinkoi taovin hiche jail’la umho lah a hin D. Gangte jong anajaove. Ajeh pentah chu ahileh President pule aloiho tahsanle geldan nachun Indiale Pakistan ahung kidou leh Pakistan panpidin Americate  seven fleet hungintin Indiachu pang jou louding Pakistan jona changin tin eiho injong lungmong tah a umtheina inei jengdio ahi tihi ahi.
Alangkhat-ho lunggel kitchu ahileh kidouna tahmong aumleh India in Pakistan ipi asah dingham pangjong pangman ponte hijeh a chu kigin nading achom ineilou vuleh ihahsatdio ahi tihi ahikitnin war declare ahung hiphatnin India in avallhum paitai. Hitichun khatlangho lunggel johchu adihjotai, hitichun genthei hahsatle lung kham nachu seitheilou khopmin asangtan ahi. Ahahsat behseh phatchun President ninjong nunao chapang holeh  ahat mo jouse surrender boltaovin atin hijehchun ahat domse  tilouvin surrender abol taove.Chule lam kaiho jail’la ana umho chun nasatah in lunggel khomna aneijun lunggelchu lampini in aseijun hichu overpower bolla movement chu amaho khutna koijengding ahiloule surrender kibolding tihi ahitai. Nasatah in agellun movement khat chutia uma chule abulla lamkaisa khatjong chutia bolsang ‘in surrender boldingjoh agellha taove. Ajehchu thil aphalam chu tuhchah poupou leohen Pathenin pha asahleh lolhin nakhat um nante atiuvin hitihin jih uhitin pelutnu hitin surrender boltaohite atiovin hitihin ajih un apetaove. Pu President kitahsan tona aumtah loujeh in itihchan hijongleh aphat dungjuija tahsan na kaumdeh tahloudiu ahitah jeh in natoh khom ding ahahsatai pontho tah in hung pangin lang Pathen lungsetna nahung lolhinleh lungnem tahle kipah tah in nangma noija umkit taovinge i-um khom theitah loudiu jeh in keiho Govt. khutnah kipelut taovinge akiti.
Pakistan chu permanent HQ dinga anagonnu ahijeh in Hou in jong khut themtah’a asah u ahin chule akisei banga chu insungmi lhingsetna jaoloijong tama dan ahi. Hijehchun  P.K in firing laitah khatnah puonloi khatnin pasalni in mikhat ahin juonglhonin kavetleh athisan akai chetchut jengin ahileh kenjong gangtah in kadellin ahoilai kikapkha ham katileh akikapkha ahipoi naosoh ahibouve atilhonne.15 Dec.1971 nia Pakistan Govt. nin surrender aboltah jeh in Ranga mati khopia konin twipi chungah steamer aum jouse Driver  pumin amat thaovin ajam taove. Hiche a hin amaho battalion chu gunboat khatna chun ama sataove. 1:30 P.M min phalva kiti khokom Pakistan army leh Bangla desh Mukti fauj 500 vel ana umun MNF hochu ahin kap taove. Hiche achun  P.K hi Commander ahin akikap touvin pung thum akikap mun atamjo hochun surrender abolun sepai 180 lang aman taovin athijong tamdan ahin akisukhaho neikijen sah un ahungtiu vin ahileh kenjong kahousen kaplih gamdinga lomtah nahiuve agreement kineija nahithei nau mun nah khatveicha nahekha pouve katijou phatnin  kijenun katitai atin ahi. 
Hitichun akitolngai bangun akitol kitnun jankhang ahi jehchun gamlah mun khatnah agehtaovin ahi. Hiche a hin Presidentpun amimoho Govt. khutna kipelut dinga asei thuchu hichelai munhi ahin akikhendiu jalla lunghella akikato laitah uvahin army hon ahinkap kitnun jaan 7 pm jougeijin akikaptovin adalhah phat nun farlong khatbep achebeovin ageh kitnuve. Chule hiche chungahin akisukha atamlheh uve. Chubanin  hiche akonchun nikhat lhingset achekitnun chuin ajingin akihou khomun loikhatnin India army phalva camp ajonun loikhat nin Sunsong kiti Bawmho khopi khat ajontaove. 
Hichemun na konhin special duty injong Mizoram langa cheloi aumtaove. Amaholoi chu Samang gam maang ageijun dam mona lentah ahinnei phat nin  Paominthang Chongloi toh aum lhonin E.Pakistan gam alejotkit lhontai. Theikheng khopama mithum aumun hiche aumpet nuhin ngalchang tuhgup khat akapmin army hojeh in aumhah in Arakan gamlang ajonkit taove. Hiche achesungu vahin sagu vadung pangah Saichal alentah khat akapme. Arakan gam koladyn luipi naijah aumun, Akyab seaport naijah aumkitnun hiche gam mihohi Communist revolution ahiove.
Hiche gamsungahin kumkhat aumun 27 Nov. 1972 hin Capital’la konin sepai 50toh D.Gangte lamkai nan China gamadin Akipat doh uve. Achenao lampi umdanchu Arakan to E,Pakistan Pakistan to Burma. Burma to Chinhills, Chinhills to Manipur, Manipur to Burma, hiti chun Homa len Sub-Division sunga lhakhat achaamun  P.K le mini Chindwin luipi galkai nading veding chun ache lhonin, Jana Kiti khokhatna aumun chua chun aloiteni adalhan agam mikhat toh akivopmin security jouse agavetoh’in eimi phalouho report jeh in Burma army hon operation abolpan taove. 28-5-1973 hin Chindwin agalkaijun  Namphali vadung atoulhah peh un ninga (5) lang channan Burma army ho ambush khatna alut khaove. Hiche jeh hin an neh ding somlekhat vei nehding ngawl’lin aumtaove. Hahsatah in “Namchan”kho agalhunguve. Hiche’a hin eimi nga (5) anacheng khaove. Hiche apat hin Kachin langhon apuitaove. Hitichun KIA  2nd Bde. HQ lah apuilut taove.
Hiche munahin lha’nga (5) aumun relation asemjouvun KIA ho puihoina noijachun Mythna le Magong kikah railway agalkaijun 27-10-1973. AM min Irawadi luipi agalkaijun chule Bhamo motor road apalkitnun 3rd Bde.HQ alhungun chua konchun Phulumjang kho alhung taove.Phu lhumjang ngahin twisa aputnin hiche mun nahin lhathum aumun 22-12-73 nin Christmas amangun 23 nin China jonin achetaove. 29-12-73 2AM donin KIA hon PLA ho komah athah lutnun hiche apat chun PLA hon apuipankit taove.  Sakol guple sepai somnga in Post anaipen 9th.AM donin alhungun PLA pumpi tahlhengin Maj. Gen. khatnin Manlung Post a ahung lamtouvin gari in acheuvin Pingjang Bn. HQ alhungun  ngailuttah in ankuong umkhomna einei piuve anatiuve. Chuleh Kutung army training centre lachun training lhanile akeh abollun visit dingin apuile taove. Kutunga konin 350Km gari in alhaijun Paosen airfield alhungun ajingin 1:30PM min vanglengin acheovin Kunming khopi alhunguve. Chule thihsemna tampi aveovin, Foreign Hotel thupitah khatnah alhungun, Chu a konchun ahungun vanlengah ahungleng kitnun vanleng kimumang geijin rumallin kakijap touve anatiuve.
17th April 1974 nihin ahung kipat doh un army somnga le Sakol somni in eihung thah un gamgi luipi geijin eihung thahpeh uvin mitlhi longleovin kaki lhaaovin kakikhen nuve anatiuve.Chua konin KIA’hon ahunglaovin Mythna alhunguve. HQ lachun “Shan” revolutionary lamkai A.Shongli chu akimu piuvin Pistol khatle Binocular khat kithopinan Shongli chu apeove. Chule amanjong vohchal tuhnga khat athatnin relation asemuve. Chubanin KIA’hon namchan kho geijah agathah uvin chuapat niko (9) jouvin Chindwin gam ahin phataove. Burma sepaihon ahetjeh un Sainoulen nah nasatah in kikap tona nivei aume. Chule alang langin athi aum cheh uve. Muntin curfew ahijeh in twilen panglang ajonun agamchu twilah le guolah(Bamboo) ahijeh in gentheina kamchenga seijoulou athoh uve.
Movement sunga agen theinao sang dehset chu E.Pakistan aum sunguchun nisehle kikaptole mi thina a’umjing chule Mukti fauj hon liberate ahinbol phatnun Pakistan Commondo hochu manchah ijat aum vangin achat thei tapouvin MNF hochu ni somli gamnoi jah an angawllun hiche a thilhona a aneh  uchu chang long,aige, ai, twilung, tuum’ngeh, lielkeng’ngeh, hitiachu hinghaam haamu ahiove.Agenthei behseh phatnun guthimin Pakistan Commando Major Sahit le Ekbella koma Pu Ngura le Chakma upa ni asollun Chitagong army post achun aga kimutovin asungah tohgon ahin neijun, akihounao bangin amahon tople tank ahin thouvin MNF hojong chu steamer aumjouse achun akitollun Rangamati khopiah akisutou vin Muktifauj  hochu adelmangun khopi chu capture abollun hiche akona chu bu ahin neh kitnu ahi. Amahohin thitei dinga ka umu ahitan Pathenin eihin gonpeh u ahi atiove. 
Chuban kitna thil hahsa dehset kitchu Mythna state sunga Bhamo District sunga lhasagi sung adung avaija avaleo chu ahi.Akeng’ngujong avun umgam talou ahivanga chawldona um louva lam jot’teiteiding, tingling le inn na’ling ,vot tholo, vot alen aneo dimjing, thoukang thousivaibong, khosihle nat dangdang puma lamjotle gilkel nahohi II World war laija Britishten sepai somnga ana sollut nuva gam manjehle kelthoh jeh a mi’somni anathina munchu anahin sapten death valley anasah uvin hiche a hingdoh hochu hoitah in promotion apeove akiti.Sapte geija achuti vangun MNF te vangchu gentheina sanglheh jongleh thina lomvang anatoh pouvin, British armyho sanga gamlah a lungvaljo danin aum muve.
Chuleh achenao lampia’hin gen theina sangtah seijoulou toh jongleo kidangtah a athilmu danu khatchu phala muong muol anatiovin phaicham khatna kona hiche molchu dingdoh lotjeng tabang ahin akidang lheh e anatiuve. Chule molchung chu ikaldohle milim, salim, ngalim, thingphung lim, inlim, furniture holim, kidang tahtah vetchim joulou khop thil kidang ahin, hiche avet nuchu gentheina tampi atouva, athoh jengujong chu kiman lellin kagelpouve anatiuve ajehchu koiman hichekhu agavet ding gelphah ahipoi tin anasei juve.Abanin genthei atonao thuho themkhat seibeote.Arakan gamapat China alhunkah uva alampiohi Burma India Bangladesh hichenghi ahal ahalla atokhah cheh u anahin Burma gama nungah khat hin hiche  contingent hochu keihokho ajong ahung lhung khaovin ahunglhun nuva agikel theidanu chu bu honpeh dinga gangtah a kakipei jenguleh gollhang ho vangchun angahjou pouvin  voh anchu bujong tampipi uma ahijeh chun anegam  jenguvin henu kavetlel danleh kavoujang natpithei danchu tin anaseije.
 Chubanin hiche China Contingent hohi inmunle khomuna jan gehkha lou, kingahna neikhalouva lamjot ahijeh uva camp kitijong neikhalou go ajuh jongle chuopdeh jeng ajuhlaise a athoh jengu khophat teng jongle akikhel nadiojong umchomlou atahsa chunguva chu apohgotden jengu ahijehchun China aumlaijun avun nuchu ahungthah (Itching) doh in akhuotnu jongleh chimthei  talou avunthuol chu ajuol juolla akhuotdoh leojeng danu ahi. Hichu Doctor hon eiveovin lou eipeove tin anasejuve. Chuleh chelang hunglanghin Burma army special force hoto akikapto jinguvin akikap tona jouseuhi ambush a alhahna jengseh’u ahijingin ahinla Pathen lung setnin phatseh in Burma army hojoh atam thijojiove.Burma army special force sunga hin captain eimiho khat aumin tua gams unga sepai guh thima lhalele hokhu koi hiuva hija, hoilangmi ahiujong akihepon firing experience anei danukhu anasal heh e ,kaki kaptoseh uvahin ambush a kakapjio ahin firing sungajong anoptah a thingchung kalpou aumun, akileole uvin dum achepmun firing kitijong kichatnan aneipouve, chule keihojoh ambush a pangho kahathijoh teijun hicheho hi dinmun kibanga kikapto kihileh lung kham umlheh inte tin anaseije atiove. (Hiche thuhi amaho security B.army HQ chehon aseiju ahi.)  
Chule alamjotnao nelgam hitchu akenguvah achudenin damdohkit joulou loi atamme. PLA hochun MNA contingent hochu revolutionary thu ahin world record China ahin nanghohi abana nahiove  tin aseijui. Chuban’nah MNA chontingent techu China gammahi amaho banga kithopi ngaicha adang tampijong anache  ahin PLA techun nangho tohin ikinai penuve atiovin eingailu lheh uve anatiove. Ajehchu namdang hochu army discipline strict tah ahijin PLA hole MNA’ho vangchu thakhat ahiovin akivaipoh naole achedanu chule molkanga an nethei loijong aumjeh uchun PLA’hochun eihovang sopikhatle thisan guikhat mongmong ihiove eitijiove anatiove.
PLA General pun tiilkhou nathu aseinachu tu’a natisanule ulsaluong hi khonungleh pahcha’a hungpah dohding ahi atin,availah nao bangin tukhanga Mizoram statehi ulsalongle thisan luongho akona Pacha a hungpahdoh chu ahitai @ thinale genthei ithohnao jouse gaa’chu ahunghitai.PLA techun keihon jong jalenna kadellai juchun kagenthei danuchu Shansui geija kalamjot nuchu mile 6000 anahin nangho 2600 tabang nahiuvin keihochu achung nungpen kahiuvin nanghohi anina nahiuve leiset pumpia dingin tijong aseijun tilkhounan eineijuve atiuve.P.Kipgenle D.Gangte kam cheng banjomma hin D. Gangte achu kanatam holjou tapoi ahinla gahet bailammin adangho sangin amahi China khopi Peking geijin anache in pu Mao -Tse-Tung le centre committee hotoh akimuvin ahin thilbol khatchu Chinaten English subject nakoi louvu ham? lekha simna a hi atileh amahon kakoi pouve atiovin D.Gangte chun genthei hesoh jousen hinkibel jinga migenthei hojala  beh-hi nakoijule itam nangho dinvang ngaichat hipontin atin  ahileh ama seidanin China sunga English subject simpat nading order centre committee akonin inlanga kahung kiledoh kah un ahinsosah taove anati. 
Hichu 1974 kum bullang chu ahin, tua asim asimlouvu vang kahepoi, Chinaten asimuleh tua kiseichu hiding ahi. Abanin  D.Gangtehi MNF le MNA thua aumdol themkhat P.Kipgen to akikhietna chu Pakistan aumlaijuva jail’la kikoi lah’a ajao tilou adang themkhat kipeljongleh akibange.Khatchu akihetle thakhat ahijengin adang ajinei a inchen, agamlen thudang hin ama jonghi sakap hattah ahivang kahen adang kahol joutapoi. Hicheto kilhon din aloipa P.Kipgen nahi mella dinga anasem ahi.
 Pu Laldenga chief minister ahungkai jouvin D.Gangtehi ahinkou vin anache pon ibolla nachelouham katileh ajamo manna eihinkou hichui anati. Tunungin Mizoram state umjouvin Manipur gam Ex-MNF’ho Aizawl  agache jiuleh ngeilou tahtah’in ahoujiuvin hichu sopikhat kitong khom’ma  ibolla disarmed neibolluham? chuleh surrender party atikhumun hiche thuhi aseiho johchun ahetlou joh’u ahin Manipur gam’ma MNA ho aumlaijun Luseiho lah’a sepaihohin manipur gam MNA sepaiho kom’mah nangho kukihohi ipi kimuleh nanehphah diula aumpon genthei tah’in kanungu najuijuve tia anaseiji jeh uva nivei thumvei kilang khen’nuva kikapto dinga anaum khaova ahin lamkai ching theihon angei ngeinaleh aphat phatna a anaseitoh haam hamjiu ahin hiche thucheng jeh hin manipurgam miho lamkaiho lunggelchu lampini in ahung kikhen tai.
Loikhatchun alunghaanpi taovin loikhatchun mingol thusei ahi atiuvin apomdungjui juchun alunggel luchu kibanglou tah’in aum jingtan ahi. Hijehchun alungnatpi hochun hiche disarmed chu  ahin boldohlo’uchu ahung hitan hijongchu Luseiho keochu abollu anahipon  Manipur gam’mi lamkaiho pumachu disarmed abolkhum thao  anahijoi hichu army sunga 2nd commanderpa  Thang mang Kipgen mopohna a aum pet’tah’u ahin amachu a-imutpet khelkhel hilou hileh nasatah’a kikap tona umding disarmed jongchu umthei louding hinalai ahi. 
Abanin surrender party atiuhi D. Gangte holoichu atinau ahin hijong chu  MNF HQ in D.Gangte chu lekha ahin thotnuvin sumle manchah jouse hin submitnin China langa chekit dingjong HQ langa konabou kicheding ahi ahinti jeh uva ahi.Amajong akou pouvin achon nading dangjong asei pouvin aman chahle asumbou chu ahinpeh lutding tibou ahitan nang machu nasoh soh sohtan kapaitaove tina ahiphatna D.Gangte chun kithi bebe jongleh aphachom ding aumta poi khangthah hon kihet chihcheh uvin anati in hitiachu governor koma surrender abol ahitai.Asungthu hohi ivetleh China soheh D.Gangte khutna aumjeh a hi Bangla desh langa aumlaiju lungput chu hungdohkit dan  ham? ipipen hamchu hinte. Mizoram ahin Mani pur lang ahin det tah’a pangloi sumle pai hol’loi aumcheh e, ahin MNF high command thilbol vanghi dihlou ahi. Lungthonei tah’a anaum khah uhi Manipur gammi hochun anagelphah louhellu ahi. 
Hichekalval’la  jachat nathei phabeppi aumnalaije thu hetoh louva kamcheng gunei tahtah eiseikhumu jonghi alang alangin ikichin chehdiu angaije abulla chu sopikhat thisan khatchu kho nungding jalla thinale gentheina giing louva luon khomding tihi ahijeh’a kiluong khom anahin koi achohsala aumpon khonunga state umnunga aki chang chuun nutoh avaal vaallin thu aseinalaijun jachaaat umtah’a kagel lamtahhi amahon kithang atna langtah in anei nalaijuve. D.Gangte in hiche lekha amuphat nin khangthah hon kihetnuvin kithibebe jongle phachom ponte anatitan Laldenga injong greater Mizoram kiti thucheng hi agenda khatnin akoinai ahinlah damthei nadinga bou hitiachu abolbou ahin adinmun tuh danchu ama political target kapnathei ahilouhel phatna nopleda kibanga aboljoh ahi bouve.
Avella emkitna chule seikitna ahung hithei nading umchomlou ahichu ahet ahitai.Ama lungdei ahidohkit theinadinga hi ajinu jeng jong athunun jou tahlouhel dingchu ahetai.Thugille thutah ahin tua hinkisei chengsehi alang alangin ikihet chehdiu aphai 1971 kuminjong Pakistan langa chenading tohgon aumtah jeh in presidential order ahungin hiche lekha chun manchah jouse hinda =lhaovin Pakistan hinjonun tihi ahin koimala mipuiding aumpon suhna ding helouvin aumun hichelai tahchun manipur gama Lt.gover nor Dr. Kohli ahilaitah ahin MNA hochu hunglut nun kuki district namu nadiuvin keiman nasatah in panpiu vingting ngai touhite chuleh nangho jong nabonun injong sahpeh uving ting service a jong kahetlut paidiu ahi tin anajollun ahinlah amahon sopicheng natoh khomna  sunga hito bang kitumsah le sopi kikah geldao nahi district sanga iit umjole loupijo ahi tin anagellun ana nompouve. High command nin adontah loujeh uvin mohseh in aumthou thou taove.Aumdanhi akihet phahlou vanga lungmong tah’a umho chunga chu atumbeh a lunggel khenna ananei jiuhi ahunghi lhung keije tijong ikihet chehdiu aphai.
MANIPUR GAMA MNF MOPOLEN HO:
1. Lalkhohen Thangeo of Kangpokpi
  Senator 
2. Thangkholet Kipgen of Kangpokpi  MP
3. P.K Kipgen  of  Songjang MP 
(Nominate)
4. Thangcha Sitlhou Imphal DC
5. Aseh Thangeo of Sapormeina ADC
6. Doujathang Haokip of Senam SDO
7. D.Gangte Imphal Political Advisor
POLICE
1. Vumjaam Haokip of Kotlenpai  
(Pallen)  DIG
2 Ngamjatong Chongloi  SP
3. Seikhogou Sitlhou of Sapormeina SP
4. Hempao Kipgen of Hengbung Police
5.  Sehpu Hangsing of Hengbung Police
M.I.S. ( Mizo Intelligent Service)
1.  JF.Rothangliana of CCPur   
2.  Paokhasei Kipgen of Haipi    
VOLUNTERS
1. Ot’thang kipgen of Leikot VCO 
(Volunteer commanding officer)
2. Helkholen Chongloi of Chaljang 
- AVC (Assistant)
3.  Jamkholal Kipgen of Songjang 
-VC (Volunteer commader )
4.  Sehkam Thangeo of Luwangsangol
 - VC (Volunteer commader )
5. Paojangul Haokip of Kholjang   
-VC (Volunteer commader )
7. Henna Gangte CCPur   
-VC (Volunteer commader )
8. Letkholal Haokip of CCPur  
-VC (Volunteer commader )
9. Ginkholam Thangeo 
-VC (Volunteer commader )
SECURITY OFFICERS
1. Jampu Kipgen of Imphal  
- C.S.O (Centre Security Officer)
2.  Thangkholet Kipgen KMC 
- Security Officer
3. Lalkhokam (Lalkho) Selsi  
- Security Officer
4. Helkhosei Vaiphei of  Changoubung  
- Security Officer
5. Haojakam Lhangum of Gelnel
- P.O (Publicity Officer)
MILITARY
1.  Lalkholun Kipgen Chief of
  S.Phailen Major 
(Comder for Manipur)
2. Aneh Chongloi Chief of Khengjang 
Leut.
3. Lunlal Singsit of Motbung Leut.
4. Thangmang Kipgen of Selsi Leut.
5. Seilun Lhanghal of Selsi Leut.
6. Khaijam Haokip of Y-Tphai Leut.
7. Thonghen Haokip of Langgol Leut.
8. Ngulkholet Haokip of Sugunu
9. Nguljangam Haokip of Sugunu
10. Jamngam Touthang of Old Samtal
11. Letkhomang Lhanghal of N. Samtal
12. NgamkholunHaokip of S. Khongkang
13. Lunkhothang Haokip of Langching
14. Chungkhosei Haokip of C. Molbem
15. Jamsei Haokip of C.Molbem
16. Jamngam Haokip of Lonpi
17. Hawljang Lupho of Lonpi
18. Lhunkhosei Mate of Old Samtal
19. Tongkhothang Lhungdim of Sita
20. Tongkhojam Haokip Mata Lambulane
21. Boipu Haokip of Mongbung 
22. Ngamjang Touthang of Bijang 
23. Tongjathang Touthang of Bijang
24. T.N Haokip of Bijang Lamka
25. Jangkhomang Haokip of Tuikong
26. Tongkhosei Haokip of Kuljang
27. Lutkho Haokip of Tuinou
28. Lunngam Haokip of Tuinou
29. Jangkholun Haokip of Tollaibung
30. Letkholal Haokip Y.T.Phai
31. Mangkholun Haokip of Y.T Phai
32. John    Haokip of  Y.T Phai
33.  Jangkholun Lenthang Langching
34. Solim Lhang-um of  Langching
35. Henkholen Haokip Y.T Phai
36. Paokhosei Haokip of Y.T Phai.
37. Songkhothang Haokip of Y.T Phai
38. Sohem Manchong of Lonpi
39. Khatkhothang of Vailou
40. Haokhosat Kipgen of Hengbung
41. Ngamkholam Kipgen of Hengbung
42. Lunkhokam thangeo of Hengbung
43. Sempao Chongloi of Taphou
44. Thanga Chongloi of Taphou
45. Semthang Chongloi of Taphou
46. Jangkholal of Changoubung
47. LunkhohenVaipheiof Changoubung
48. Jangkam Vaiphei of Changoubung
49. Tongsat Vaiphei of Changoubung
50.  Thangmang Vaipheiof Changoubung
51. Letlen Chongloi of Taphou 
52. Tongsei Lotjem of Taphou
53. Satlun Chongloi of Taphou
54. Seihen Chongloi of Taphou
55. Sempao Chongloi of Taphou
56. Letsei Chongloi of Taphou
57. Seisat Chongloi
58. Dongthang Chongloi of Taphou
59. Ngulthang Chongloi of Taphou
60. Palhun Hangsing of Kailenjang
61. Khupsei Hangsing of Kangpokpi
62. Letsat Kipgen of Kangpokpi
63. LhunkhohaoKipgenof Kangpokpi
64. Lamjang Kipgen of Kangpokpi
65.  Palun Kipgen of Haijol 
66. Chungthang Kipgen of Haijol
67. Henkai Kipgen of Haijol
68. Paothang Lhang-um of Gelnel
69. Thanglhun Kholhou of Gelnel
70. Seikam Lhang-um of Gelnel
71. Doujang Lhang-um of Gelnel
72. Thanghao Lhang-um of Gelnel
73. Haothang Lhang-um of Gelnel
74. Seidem Kholhou of Gelnel
75. Henkhojang Lhang-um of Gelnel
76.  Ngulkhopao Hengna of Gelnel
77. Tilkholam Tuboi of Gelnel
78. Seikhojang Changsan of Chalwa
79. Thangsat Lenthang of Chalwa
80. Thongngam Lenthangof Vakotphai
81.  Lamkhokai Lenthangof Vakotphai
82. Thangkhohao Hangsing of 
83. Lhunkhokai HangsingofVakotphai
84.  Lamkholen LhanghalofVakotphai
85. Khuplim Changsan of Lhungjang
86. Lalmang Sitlhou of Lonjang
87. Lensat Kipgen of Lhouthang
88. Kaithang Sitlhou of Khochal
89. Seilen Singsit of Selsi
90. Henchon Singsit of Selsi
91. Paolen Kipgen of Haipi
92. Amthang Kipgen of Haipi
94. Jangsei Kipgen of Buning
95. Thehlam Kipgen of Buning
96. Kailal Sitlhou of Buning
97. Haomang Sitlhou of Jampi
98.  Haopao Sitlhou of Jampi
99.  Hellet Hangsing of Joupi
100. Lhouleng Hangsing of Joupi
101. Paolet Hangsing of Joupi
102. Lammang Sitlhou of Bolkot
103. Seingam Sitlhou Bolkot 
104. Paolam Kipgen  of Lasan
105. Khaithang Kipgen of Haijol
106. Seilet Kipgen of Selsi
107. Seilen Kipgen of Selsi
108. Seithang Kipgen of Selsi
109. Paolam Kipgen of Selsi
110. Paokhohao Kipgen of Selsi
111. Lhoulam Kipgen of Selsi
112. Jangsat Kipgen of Selsi
113. Thangkam Kipgen of Selsi
114. 2nd Thanglen Kipgen of Selsi
115. Hentinpao Kipgen of Selsi
116. Tongsat Kipgen of Selsi
117.Jangam Lenthangof Khomunnom
118. Seilet Lenthang of Khomunom
119. Tongam Kipgen of T.Waichong
120. Seijang Kipgen of T.Waichong
121. Tongngam Kipgen of Songtun
122. Satpao Kipgen of Songtun
123. Lalpao Kipgen of Songtun
124. Sonpao Kipgen of Phailengkot
125. Seitinpao Kipgen of N.Khonom
126. Tongkam Kipgen of Pangjang
127. Jangkam Kipgen of Pangjang
128. Demkhohao Kipgen of Pangjang
129.Holkhomang Kipgen of Pangjang
130. Helsei Haokip of Bunglung
131. Paolen Haokip of Bunglung
132. Tongsei Haokip of Bunglung
133. Lalkhokai Chongloi of Jangnoi
134. Kamboi Sitlhou of Motbung
135. Thangsat Sitlhou of Motbung
136. Paominthang Chongloi of KMC
137. Songkholal Sitlhou of KMC
138. KhupkholunChongloi Khengjang
139.Vumkhokam Kipgen of Songjang
140. Khupsat Kipgen of Songjang
141. Jangsat Kipgen of Songjang
142. Tongkhothang Kipgen Songjang
143. Jangkai Kipgen of Songjang 
144. Chungkhosat Kipgen of Songjang
145 Tongngam Sitlhou of Songjang
146. Satkhothang Kipgen of Haipi
147. Satkholam Kipgen of Haipi
148. Lunkhothang Kipgen of Haipi
149. Tongkai Kipgen of Haipi
150. Chonkholam Chongloi of KMC
151. Kaikholun Singsit of KMC
152. Chungmang Sitlhou KMC 
153. Henjamang Chongloi of KMC
155. Seigin Sitlhou of KMC
156. Lalkhochon Sitlhou of KMC
156. Nehlun Changsan of Mongbung
157. Lulun Lupho Leivomjang. Burma
158. Janghao Haokipof Leivomjang
159. Ngamlet Lunkim of Phungtha
160. Thangjangam Haokip of Gampal
161. Ngamthang Haokip of Gampal
162. Seikhojang Haokip of Phaimol
163. Ngamsei Haokip of Phaimol
164. Chunglet Haokip of Sapormeina
165. Lunsat Haokip of Meiti
166. Seikam kipgen of Kangpokpi
167. Holkhomang Kipgen of Pangjang
168. Paotingthang Kipgen of Imphal
169. Thangjakhup Kipgen of Haipi
170. Mangseh Singsit of Chalwa
171. Jangkholun Hangsing of Selsi
172. Lhunkhojang Kipgen Gopibung
173. Letkholam Singsit of Jangnoi
174. Lhunkholam Sitlhou Thenjang
175. Lamkholet Kipgen of Chalbung
176. Vumpao Sitlhou of Chalbung
177. Panang Haolai of Thenjang
178. Haopu Kipgen of Govajang
179. Jamsei of Phaikon 
180. Lelet of Tusam
181. Jangthang of Kultuh
182. Sehsei Singsit of Phoikon
LONG SUFERED  ( Patient )
1. Seipu Kipgen of Chanmari
2. Thangkholam Singsit of Gopibung
3. Tinpao Kipgen of Pangjang
4. Lunlam Kipgen of Songjang
5. Demkholet Kipgen of Songjang
6. Chunglal Kipgen of Bileijang
7. Sehsei Singsit of Phoikon 
8. Jangmang Kipgen Sapormeina
9. Tongkhothang Kipgen Pangjang
Songkul  LUTHO :
1. Thangpum Haokip of Khengjoi
2. Semkhothong Baite of Khunkot
3. Sumkhothong Haokip of Bongli
4.   Letkholal Haokip Mata Lambulane
5. Seingam Kipgen of Songjang
6. Hemlun Haokip of Holjang
7. Seikam Changsan of Bongmol
8. Lalbem Changsan of Bongmol
9. Paogin Kipgen of Leikot
10. Letkam of Karakhun
11. Lammang Sitlhou of Lasan
12.  Janglal Kipgen K. Sajal
13.  Satkhopao Kipgen Kholjang
14. Hemdou Kipgen Kholjang
14. Seitong Kipgen Kholjang
15. Ngultinmang Kipgen 2nd Tujang
16.  Letkhosei Sitlhou Chaljang 
17.  Seikhopao KholhouVakotphai
18.  Sehlet Chongloi Chaljang
19.  Pajang Tuboi of  Chaljang       
20.  Dempao Lhang-um of Chaljang 21. Thongngam LenthangVakotphai
22.  Letkhohen Kipgen Leikot
23. Seitinpao Lhang’um Chaljang
24.  Haojangul Lhang’um Chaljang
25.  PaokhongamHangsingChaljang
26.  Thangchon Kipgen Chaljang
27.  Umpao Lhang’um Chaljang
WOMEN’S ARMY :
1. Veikholhing Kipgen  Songjang
2. Kikim Kipgen Kangpokpi
3. Phalneikim Kipgen Haipi
A’THIHO  :
(Teikhang kihaal nihin mili akithat ne akitin aminu kahepoi)
1. Mangjalut Sitlhou Chaljang
2. Chengjahao Chongloi  Chaljang
3. Jamkholal Haokip  Sita
4. Jampao Touthang Old Samtal
5. Basanto Chhetri Sirou
6. Henpu Haokip Y.T.phai
7. Jangkhoson Lhanghal kovang
8. Tongtinthang
Lhungdim  Thingkangphai
9. Semlun Kipgen Songjang
10. Thangkholam Kipgen Songjang
11. Limsei Lenthang Khomunom
12. Nehgin Haokip Leisang
13. Helkhothong Haokip Kotlen
14. Paohen Kipgen Haijol
15. Chunglal Kipgen Bileijang
16. Otmang Haokip 
17. Kaikhohen Hangsing Songjang
18. Seilet Kipgen Selsi
19. Vanlalsem Gangte Chongmun
20. Vungthang  Gangte Chongmun
21.  Soitong  Gangte Chongmun
22. Hengin Gangte Chongmun
23.  Paokhokam Gangte Chongmun
24. Tunjakai Gangte Chongmun
25. Paokhogin Gangte Chongmun
26  Laljathang Gangte Chongmun
27. KhamkhoginGangte     -do-
28.Letkholun Kipgen Songjang Kholen
29. Thonglam Kipgen Songjang Kholen
30. Demthang Kipgen Songjang Kholen
31. Ngulkhojang KipgenSongjang Kholen
32. Seikhoseh Lhouvum Lasan
33. Chongkhopao LhouvumLasan
34. Khuplim Changsan Lhungjang
35. Lalmang Sitlhou Lonjang
26. Lamkholen Lhanghal Jangphai
27. Lallen Chongloi 
28. Haokhothang Ch.loi Chaljang
29. Letvom Gangte 
30.  Neikhochin Gangte
31. Chonghen Lhouvum Lasan
32. Jampao Kipgen Selsi
33.  Lhaijaneng Kipgeng  Selsi
34.  Henkai Kipgen Selsi
35.  Satkholal Kipgen Bolsang
36.  Haokhosat Kipgen Hengbung
37.  Haokhopao Chongloi Govajang 
38. Haosei Kipgen Buning
39.  Kaikhohen Hangsing Songjang
40. Thonghem Hkip T.kangphai
41.  Jamkhotinsat Haokip Tingjang
42.  Seikam Haokip Tusam
43.  Gina Thangngeo Longphailum
44.  Thangkholam ThangneoB.mol
45.  LamjahaoV.phei Changoubung
46. Ngulkhopao Hengna Bongmol
47. Ramma Ngathal NC Hills
48. Sanglena CCpur
49.  Nguljahao Changsan Tusam
50. Lunkhothang Kipgen Haipi
51.  Semlena Kangpokpi
52.  Pathong Kipgen Kekuru
53.  Letvom Leikot
54.  Henpao Moreh
55.  Lamjakap Nungthut
56. Letkhongam Chalwa
57. Paokholet Motbung 
58.  Manglun Songjang
59. Tompok  KMC
60.  Lhunmang Hengbung
61. Lalcholthang Chaljang
62. Abesikankung Salemthar
63. Himcha Makui
64.  Masi Kamang Langka
65. Thanglet Govajang
66.  Haopu Laikot
67. Lutkhogin Songsang
68.  Sumkhothang Chahsat
69.  Holthang Kongpang
70. Pakang Maokot
71. Holkholet Kipgen Saihaphoh
72. Vumkhosei Motbung
73. Tongkholhun Songjang
74. Songjahao Khomunnom
75.  Semlal Kipgen 
76. Amkholam Kipgen Bungning
77.  Paokhosat Chongloi Khengjang
78.  Sonkhogin Lhanghal 
79.  Ramlen Chothe Purumkhunou
80. Jousel Chothe Purumkhonou
81. Helkhosat Lenthang K. Munom
Mi 14 amin kiseidoh theilou aume. 
(akisei dohngailou)
DIR CASE JEH ‘A JAIL’LA LUT ‘HO :
1. Khothang Kipgen T.Vaichong
2.  Satkholam Kipgen S.Phailen
3.  Seisat Lenthang Chalwa
4.  Seilam Khongthang Chalwa
5. Helkam Chongloi Chalwa
6. Seikholam Hangsing Vakotphai
7. Chungngam Chongloi Phoikon
8. Songkhopao Chongloi Phoikon
9.  Vumchon Hangsing Govajang
10.  Lenkhokam Singsit Motbung
11.  Sehpao Chongloi Kangpokpi
12.  Sehkho Chongloi Jangnoi
13.  Dehkhosei Thangeo Longphailum
14.  Khamjalam Vaiphei Longphailum
15. Jempao Sitlhou Phoikon 
16.  Thongsei LenthangGelnel
 KHO’ KIHAAL ‘LHA  HO:
1. Songjang Pakang  
2. Kotlen 
3. Selsi kholui 
4. Kotlen Kholui 
5. Haijol 
6. Selsi (w) 
7.  Longphailum 
8.  Teikhang 
9. Chongmun 
10 .Jampi 
11. Bongmol
OPERATION MANIPUR & MIZORAM
1967 July amalam thim machun MNF army Gen.Shangkoija leh Brig. Muon kima in kikhop nading kouna ahin neilhonin Sadar Haipi kho munah hiche akonchun Volunteer ho khutna information to operation start ti lekha apohsah in volunteer hochun MNF army ho umna jouse achun lekha chu athah lutsoh taove.
Chule hiche amaho tohgon masang jepchun twilang gamkai sunga mile 19 Songjang munna khun CRP ho company post khat ana umin Havildar Punjabiho khat Jem Sher Singh bala kitikhat centre inteligent tokop khat ana umin amachun keika ume olmo hih un tin mipi alhamonin asung gillachun ijakai agongtup chetnin armyho koulutna estimate jouse amaho khutna pehdoh a suty kilah a inlanga chem angding hungkit taloudinga kigo ahi.Delhi langa konin special mountain brigade China galla Bahadur mucheh 50th major khat lamkainan agahkouvin ahileh ahung taove, hiche laichun SLR India sunga koimachan achoi khahloulai ahin LMG le SLR keoseh achoiju ahi. Direct ngin Imphal airportna agalan civil formin amaho camp’mah akoijin sunleh civillin aum’mun jaanle operation acheovin Kotlen najong numeikhat akapkhaovin ahi. 
CRP pachu army major puchun hicheho imabon hilou gachaidoh hitin inlangajong kilhon nahite atileh dathei louva muntina kilhonle ahilhon tai. MNFoperation program me toh Army ho operation chu aphat anakibang khatan Makui kiti milong kho achun armyhon trench akisemun ageh tauve. Kikap toding konchun MNF ho umna langa chun meivom ahungkaije hichu 26 July 1967 Saturday jingkah matah ahin operation commander chu D. Gangte ahi. MNA hochun makui hochu ana donguvin armyho chu hoilang geitao vem atiuleh avahmang taove tia anadon butnu ahi.Ajehchu army hon kaplih gamuntin beinao vinte tia anagellu ahin akikap to phat nuva sipaiho athigam nung uvin makuihon ima cha aseithei tapouve khosunga akikapto vangun. Hiche achun army hochu misagi ham bou asohchaovin chule aman chah hou chu abonin alaovin army amat houchu akaapje akihilsah uve.27 July 1967 Sunday nihin army majorkhat lamkainan teamkhat sepai 60 toh ahungkit taove hichun achepaijun haijol khochu agahaal lhataove. Chuleh Makui firing ngachun armyhon haijolho upani Chunglal le paohen chu anamat nuva makui aumnaovachu akhut akeng akannuva trench chunga ajamu ahin amanijong chu akap khah cheh’u ahitai. Haijol ahaal jouvun Lasan langah agalkaijun Sei khoseh le Chongkhopao lamhil dingin apuijun Langka kholang alhun phatnun gamlah ah akaplih un adalha taove, amanihi Lhouvum aithuhte cheh  ahilhone. Chujouvin Langka kho miho mini ahin mankit nun ahinpui jun lasan langah mikhat ajam mangin khatchu akaplih kittaove. Hichengse hi chunga kipe nikhoa’khu abolcheh ’u ahi.
Chujouvin achepeh kitnuvin Heng jang kho achun pasaljouse akaan tumun jankhovah’in inn noijah akoijun numei chapangho sechu inkhatnah kot apokam khu mun achuti koijun ajing sunkim don tah in inn ahaal khum’mun ahileh hiche petchun army holah a  khat hin mipi kibolnachu aven amitlhi akitheh jiji’e atiuve, hitia a dalhah phatnun amachun aloiho chu aven anukhah penin apangin aloihon amuloudiu phatnin gangtah in ahung lhaijin pasal kikan tumho chu khat ahung lhamin aloiho nungchu adeltai, hitichun akilham pachun khat alhamin abonun akilhamun kotjong agahongun ahileh mikhat phatna jalchun mipichu ahingdoh taove hichu 2nd August 1967 chu anahi.Aban nin sepaihochu achepeh un ahileh songjang kholenho pasal lii nehding hol’la cheho chutoh akitoh khakit nun hiche hojongchu aman kit nun asatlih un lam lhanga apail hauvin meichang ngin jong akap muve amahochu Letkholun, Thong-lam, Demthang, Ngulkhojang, Kipgen cheh ahiuvin anikhochu 5th. aug. 1967ahi.Chujouvin achepeh kitnu vin teikhang kholeh chongmun khochu ahaal’lha ki taove. Chongmun kho  achun gollhang cheh 9th akaplih kitnuve, aminu chu Vanlalsem, Vungthang, Soitong, Hengin, Paokho kam,Tunjakai, Paok hogin, Lalja thang, Kamkhogin, ahiuve. Hichini chu 10th Aug.1967 chu ahin ama ho thina chungahin nungah hon la 31 jen aboldoh uvin alasem houchu lungset aumlheh  jenge. Hiche athilo nao thuhi MNA holah achun apachu kol anu Luseiho khat ajaovin amachu adammo jeh in chongmun’na chun adalhauvin upaho komachu phaten anajen nunlang asamjong anavopeh un kahung kilelang tenguleh aman jong phaten penauvinge tia athu lhah’u ahin movement chu ana pom nomlou jeh ‘un anahsah pouvin hichu adamlou pachun ahetjeh a chutia chu alunghan jeh a amahohi MNA ahiuve  tia aseileh akaplih u ahin. ama chun keihi kadasa sa eimat nuva kajao ahibouve atin chuleh alimjong chu eimiho lim aputlouhel ahin armyho nung chu ajui ahitai.Makui firinga kipat chongmun khoa  mi 9th akaplih uhi manipur sunga MNF movement na dinga a’vomgui ahitai. Chongmunle Teikhang hi anikho thakhat danin akiseijin hicheni hin teikhang hojong mi 4 akikaplih’e akiti ahinvang kahechen poi.
special attacked on firing challenge :
The 12th Jan. 1967
Mizoram sungajong muntamtah umjong leh atumbeh in kichou nathu ahijeh in khat seiju hite.Torbung kiti khokhat umah ahin hiche gamhop sunga chun armypost khat aumin  hiche post chu sepai dinga monpi umtah min abulu ding jongleh gamlatah a kimu’masa chuleh mun sangtah chubana meithal aginjong leh army HQ khatna kona chom kahlouva ahindel lutthei um ahijeh in hiche post a umhochu operation ache tengu jongleh agilou lheh un chuleh amaho post maija jong chun hitihin sign board atah uve, MNF army come with your God jesus atiu ahi. Hiche thucheng chun MNA ho lung sung asukha lhehtai ahinla abulu dingdanchu ahahsa lheh jenge. Ahinla agellha taove. Ahindelbe dingho kapding loi aumun bululoi aummun khatcha sohchalou hellin akaplih sohkeijun amanchah jouseo achom ngim seltaove.  Ahin suuldel hochu atam behseh  jehchun atingho chun alellu vin Seilet Kipgen leh Lusei khat  amun’nah athi lhontai. Abulu dio chun postchu meivom min ahin tom me akiti. Chule Mr. Seilet din hitihin songkhat atunpeh uve. Ama athina munhi Lailak ahi.
     
CHAPTER-X

KIHOULIM NAHO

JF.Rothangliana :12-10-2005 (wed) nin CCpur la pu JF. Rothangliana former president KNA toh kaki houlim lhone,  Maipur le Mizoram tenia thupi thuguh hetohpenle mipitoh kitimat pena kageljeh hin lunggel seikhum kadeijin dohjong kadoh nomjeh in, Manipur gam’ma aumlaijin KNA president nin kum tamthim ana pangin tun Mizoram’ majong political party khatna aumin chule kiloi khomna lenjouse mipi lah’a dohletun ahijingin ami hinahi chulthei louva lunggel seinathei ahijing jeh’a kaki houlimpi nomin ahi. Chikhat nam khat hinalah a toh khom’na lah a adeh a MNF movement sungle kiman chah nasunga thil chedanle thu umdan ho chubana movement kichai jouva thu umdanho chunga Mizoramle Manipur lang mite kahlah hothu ka-oile ka oilou thil kibolho thua kaseije.
 Manipur gama thile genthei toh-ho rehabilitation homdia hungho thilbol ahomkeo ahidan chule sopi thisan khat hinaho gelkhen’na him’ him kihepha louva Mizo tribe organise ahungboljeh uva kigelgam latna ahung pendoh phamo kasahdan chubana Manipur gama adeh a MNF organisation umnasa a Mizo unit asemuva hichenoija na atoh uhi keimudana MNF kipat tillapat thisan thule ngailut thu ijat anakisei vanga policy maimai ahung hisuhpeh kamudan chule hitabang eima phat chomna maimai dinga ngailut nale thisanthu abullapat tunigeija kisei ahihi kadei loudan kahetdoh danjong kaseijin ahi. Chule toh khom laija kitahlou miho amale amageija kijoh akitah miho dettah a thina geija dingdet jing Mizoram mi ahin Minipur mi ahin ana umcheh ahin koimacha adihjo chomle adih mojochom aumloujeh a aki oimoto theiding umlou dan thujong kaseijin adeh a MNF official policy chunga alungput nu ahoilou chunga kalung lhailou danho geijin kaseijin ahi. Adoltah’a vangchu ana kitong khom ahin asunga chengjong hilou hohi asungaho sanga ngailut joh dinga lha ahin, atohkhom pisao sahle lhanga kon’na ulenao khattou agache jongle imachaan agelhih laijuve, akalvallin amaho phat sahtah’a Ex-MNF association hojong chu bus khat reserved abollun electiona vote lhading kahiuve tin anacheuvin lampi bloc ahijeh in agalhung thei tapouvin hinla condition asei danu chu genading Hotel akiholdiu nehledon manjouse akipehdiu tihi ahin, keigeldanin state govt. to concerned hiuva amao kinna dinga chedingu va chutabang condition aseipeh uchu kagelleh jachaat um kasabeh seh in gache hihbeh uvo tin kana seije. Ajehchu hinkho lhumin amao ding kitong jongle amaoding ahilaise achu kiphatlamna neilou tele mi phatna geldoh saanga suhmilpeh jote ahijeh uvachu kivop’vopjong bolkittah louhel dingjoh ahibouve. Chuti malah in keivang Jawng in athina agiinge tichu katho ahitan ipi asei vangun kalung gilla tahsan dinghi alhingthei him’himpoi. 
Dihtah mongin ngailutna alembei anahileh Manipurgama ichen nao sesehi Pu Laldenga in naum nacheh uva abol dingdan anageluvin ati bangin keigel systemin kiboljong leh Mizoram state admini strationhi abulla anakisei chu half percent val chetante tin kagellin  chubana tahte akitho mongleh boldohmo hilouhel ahin.Ahinla keima geldanin Mizo ram lungputnin mizoram tilou sopidangho lungsung alothei lou nahi lunggel kichang chun hi alhakaang theilou vuhi ahijingin chuban na apenpio lungput khat lung theng sella sopi khatto kivople hinkhom, tohkhom him’ him ahithei louhelluhi  hahsa kasah tahkhat chu ahin, Pathenin thil-hi aphajo ding lam’lama agonjoh ahiding katah san’ne.
 Kenjong tohkhom laija ikah uva aneolang ahin alenlang ahin Manipur gamaho dihlouna sangin Mizorama ’ho lunggelleh thilbol-ho  dihloujoh le abol khel’lu aletjoh tampi kahei. Nanehkhah diu ima cha umlouva movement najop muve tia mingol khatnin anasei dohkhah  chu asunggil thu anahin, hiche nalama chu manipurlang mihogeija kilang khenna ana umleovu ahin,top point chu china contingent-ho chungah ahin phong dohtaove. Avella kitah santo tah a pankhomkit nading vanghi gam lavang kasai. Hijongle ngailutna thu lentah mangthei umlevang dam sahjou nante. Ajehchu mipi kitihi lamkaijin apuinalam thuthu ahi bouvin tua kiseisa naneh khah diu umlouva kiti thucheng jongchu abidoichu anahet sohkeiju anahidan akilangin mipi lamkai sopi hopsoh joulou milung neoho ahikhah jeh anahijeh ahi bouve.Ahinla ipichu hitahleh tuchung chu amao vailona a kivaikonkhoma ana kitongkhom chu ahitan vaikon, vaillhun vaihom, amao mopohna ahitan achule ipi  geldingjong amao thuthu ahitai. Sopi ageldaovu ahitahjongle adangin imacha seibebe angaitapoi. 
Tuhin Manipur gama anahapan hole ana ngailutpen hohi alhasepen le alungna penin a’umgamtan kahlah a apolbetbut loijin nasatah in eiga minset sah jiuvin keihon abulapat thulela kihouna sale aumdol jouse kaheovin ka’umthim beh un minset natheijong kaseijun kabol khapou ve. Kahlah mihon sumlepai ngaichat jal hidingham thu bulle thulhuong ahetlou jeh’u ham, ahiloujongle ja chaatje ahetlou mong jeh’u ham vang akiseitheipon Aijawl khopi langah agachejiuvin mi phabep ho vanghi thudang ahingal louleh MNF thu avaang kinamsa ponte. 
Mi phabep agachejiuva MNF thu agaseijiuva thil  tampi aboljiova aki bah pio honjong  jummo tenga ahin houjio kahei. Masanga Mizoram le Sadar Hills Manipur iti pankhom ham?  paojong kigamlapen  apankhom petna chu kahlah a sopi jousehi apampet theilouna lampi umthei ahin 2nd stepma sopi ulenao  hina hinkho thua thusei nading jouse mizo ramten asuselheh uvin ulenao achingthei hole sopi ngailule homtho jousen phamo asatheilheh uve.Chuleh Pu.D.Gangte hinkho thudol ahin PuLal kholun Kipgen, PuLalkhohen Thangeo chule MNF movement sungthu hojong tampi kaseijin ama vangchun ahet themsa ahichehtan them khat kagah seibevang aume.
Adeh’in manipur’gam MNF jeh a genthei anathoh’hojouse hetdinga kasei nom ahi.PK.kipgen damlai nikho chun MNF nunglema dollin phabep kana dongkhan thil umdan ihetchet chehthei nadiovin hetna phahochu Pu Laldenga CM ahipet chun ahinkouvin  D. Gangte vang ana lung hangin anachepoi, amahi anache in hitihin thu ahinseije.MNF te movement chu akinga hihlaije iseima banguva chu itupmuhi tu dinmun pahi anahipon hijong ihisah loudio eihojong kangatai itithei loudio India Govt. nin pamlanga na’uma greater Mizoram natia nata’thotho’chu hitheiponte hunglut ninlang state seat khatnin touvinlang organise bollechun nakoma statehoto naki houtheileh hithei joding ahin nachutibol louleh nahinkho injong boldoh pon’nate greater thuchu atiu ahin kei gellinjong dih kasan hijong himonga ahin kila ahitai.Hiti ahijehchun akinga ihipou vin movement iboljeh uva kalbi khatna ichuh-u ahung hibouvin Mizoramhi kilimsah hihjongle hoija chemang ding ahipon eiho a hijingding ahin itoh gonnuchu siem letding tihi athupi penle inagon penuchu ahin tuahi akigong pipachu itohpatjohdio ahi.Naum nacheh uva toh khompisa jousen na lungu anagelcheh uvin lang tuhin kei kaboijep nalaijin ka hung onthei dom tengleh kahinkou cheh ding natohje dingdan iseikhom diu, igelkhom diu, ingaito khomdiu ahi iti kibolleh phapen dingham tithuhi na umnaovah nalung thi mun ana guong cheh un ati. Ahinla adam sungin koima kouna apetapoi hijong chu policy bou ahikitnin  chule jumlhao na a aseikit ahibouve. Ahung lhun nachun kanadongin  ahile, thilkhat guntah in seijintin ipi atah sode hiche sanga khohjo anung donji lou tamachu jumlhaona a aseibou hikit vehta-e anati. Chule Pu Laldeng achun amasa achu gamnoija lingle khao lah a genthei tah’a inabollu ahin tua vang govt. sumle neiho imanchah uva nomtah a iboldiojoh ahitai ati thujong aseije.
Milongten nasatah a eihin gaal boljeng laijuva Mizoram anache a Pu Thanhawla toh thil umdan akihou lim nalhon jongchu Mizoram Minister dang aloi agolho inah alhungin  akihoulim  naovachun CM patoh kimuton lang sumlepai beija ima  hitheilou ahin sum thumin eitiuvin ken jong sumchu ngaichat lah a akhopen ahi vangin kakimuto lhonchun kaseipoi. Ajehchu dinmunle hinkho thu kiki houlimleh aman akhohsahle akhoh sahlou thu in kagellin kaki muto lhonchun min luongle baan chap henhuna eisatnuva vannoi kithang khongta-a nakijah mosah un nathip beh jenguve kati masatpen jengleh athipbeh jengin kiphalam lheh dannin kamun hinla ijakai thua kaki houlim lhon na achun nagen thei naohi amasapa sangin asangjon govt. thilla kapetheipon i-kaloding ham atin keijong ama thuthu hidingdol ahijeh in imacha kaseipoi ati.Rehabilitation thu umdan iti nahet nem katileh Laldengin accord na koingaplou chu ipiba ahopding ham ken akihounaole akhutnungu kamu soh kei ahin accordna ajaosah louleh hoijaba alah dingham? ati tin aseijin, ahin keima hetdollin Mizo accord kibolna achun ministry in aphat dungjuija ama phasah ahin sem’ma ahinpehji dung juija centre govt. nin sanction aboljiji ding tihi ahin hiche dungjui chun keihet ninjong crore tampi aphat dungjuijin amutaove.
Chukitleh  2005 kumminjong CM Pu Zoramthanga komah Pu Aneh Chong loijin MNF memorial hall khat sahna ding agasei leh gangtah a kapeh dingu ahi tin ana don butnun hinlah tugeijin apedeh pouve. Hijeh hin thuhi abaan banna ivetleh koima jonghi thudihsei aumchom pouve tihi kichentah in akimudoh e. Chuleh masang jepchun rehabilitation hom dingin Mizoram ma konin teamkhat ahunguvin Pk.Kipgen chu Ex-MNF ho organisation chairman ahilai ahin akihouvuleh limlawm mo  behseh asah jeh’un ahopsah tapouve, abanin 1st week Feb. 2006 chun Mizo unit Lamka akonin thi-twibuh ahi atiuvin, Dk.5000/-in mithi khatchunga dingin ahinhomun kagelleh kingailut jehla ahipon, tohkhom jehla ahipon, ipijeh a thi-tuibuh chu kibolham @ kihom ham athu alajong akichen aum pon,kagelleh keivang kajah achaan ka insung mite athi amang aum vangin doninjong kaneipoi, hinlah thulela hephalou chule agenthei tahbeh lou sumpou pou amuleh kimantah a geljeng atamthou vin kachelou vangin lachai taovinte.Hicheho thudolhi Pu Henlal Kipgen koma kaseileh min eithatna iti memorial semna dingchu amaho koma kithum dingham? chuleh kithum jongleh iti ekipeh diuham? thinale gentheina jousejong ichung uva chujouse amaho bolla kisimding ahibouve, adoltah chu ahileh hiche thudolla hi gaalla kisatto natheijoh thu ummah ahibouvin govt. kingohthei louding hichu  keisei vanga jong ahipon athuchun apoh ahi tunung sanga jong mi thilboljong helouhella ipi kiseibebe nalai dingham tin eidon butne. Kenjong kagelleh dihlheh kasan mijousen jong dih sateijinte.1965 Konpui meetinga organisa-tion chujat ajaovangun movement ahungche phatnin mundanghon anajop tapouve, anajopmachu Sadar Hills leh tua Chandel dist. langinbou anajopmin CCpur district chu Konpuile Ngathal  chu luseiho ahijeh in nile thum anajao vui adang koimacha anapangpoi
P. Kipgen biography by D. Gangte.
            Mn.P.Kipgenin ahinkho thusim sundin eihung temin kadam molheh vangin ken kasutlouleh aheding aumlou dingjeh in khohsah tah’in chomchan kahin sunin, keima kadam hihenlang ama hinkho thuhi kakam tah in seileng ahilouleh kimtah in hinsun jouleng mitamtah dingin genthei hahsa itotengleh kitilkhouna hintin mitamtah din lungsetle khoto umtah hinte.
P. Kipgen khankho thusimhi iseileh amahi Pathen’na kingaijing mi ahin chule khamnathei agunei imacha tep louhel pasal hina a miguong lhingtah le melhoitah ahina bana milunglen hangsan tahle mihat tah lunglhabai louhel mi ahi. Aloi chapangho koma athusei mangmo khatchu kikaptona aum tengleh kisel lele louding hangsan tah a panding i-jem tia meichangin eise khah tahjongleh thithei dinga kigin chatna aumtah jongleh ikhup langa kihei lhuh a thichu pasalna ahilouleh gal hangho thidan ahi tin ahiljin ahi.
Aman asei ngetnin solamgam mile 2600 valjel kajotnaova jongchun mun tinah melmaten einalamtin jinguvin chu tabang hahsatna thiileman katotengu jongleh ama hangsan tah a apanji jeh in kahoidohnao atamji in ahi. Ama lunglet le apilna hohin gaalmuna kakihinso theinao ahiji in ahi. Chubanah gamsao tah kajot naovahin chelehunga amahi lamkai ahin Pathenin lungthim phatah anapeh khatchu gam hetlouna gama gamnoija kisuhdong le lungkham teng aman phante tia alung navah nalam lama eipuijioleh aphalam jeng anahijin ahi. Ajehchu kachin reservehi jangjella chedinjong jaanko jaansom louvajong kijot galkai joulou ahi. Chule amahi mikitah gunchu atoh nalam jouse a tahsan um ahijeh in lungdon nale hahsat phat jongleh aloi chapanghon alung ngaina lhehjiovin ahi. Chuleh keiman jong galginna khohtah muna kakoma ama aumkhah louleh kathawm hao lhehjin ahi. 
Amahi itobangmi ahihi keikeo hilouvin gentheile hahsa athoh khompi tua Mizorama alen alal honjong hesohkei junte. Ama tobanga sinthei umhi Kuki nampi sungah kikhaat lheh inte, chule kathoh khomu genthei hahsat nahi seiseng hiponte. 1970kumin Mani pur’la konin E.Pakis tan jonin ahungin Chitagong 
seaport Potanga muna kakimuto lhonin Diamond restaurant na kagehkhom lhonin ajingin steamer lah katou lhonin Marasia station geijin kakitol lhonin akitnin gamnoi camp kaga lhung lhontan ahi.27 Dec.1971 (wed) nihin Lt.Gen. Nazi Martial law commander lin surrender aboltah jeh in Chitagonga Pakistan commando comdr. Brigade Gen. pun thu ahin thotnin  kangailut tah Mizoho martial law commander lin surrender aboltah jeh in nakinep naotoh kabang tapouve. Hijeh chun manchahle bank jouse nakhut nuvah kahin pedohtai phante nati dan danuvin ana umtaovin ahinti phatnin keihonjong ka’umnao Ranga mati khopi sunga konin 2am donin Steamer som kamanun Arakan gamjonin kachetaove.
Kakipat naova patna speed boatna ana masajing dingin suon umpenin Mn Pk.Kipgen kalhenguvin ama lamkainan amasapeh taove. Lamkah a thina manna tamtah umjongleh Arakan gamchu kaga lhung lhathei taovin ahi.27Nov.1972 (Saturday) MNF sorkar tohgon dungjuijin keima Political Advisor mopohnan sepai 50 toh Chinagam jondin Arakan Communist HQ la konin kakipatdoh taove. Akyab seaport nakonin kakipatdoh taove Chinagam jotding kakholjin nau mile 2600valjel sungahin hahsat genthei na seisenglou toh jonguleng Pathen puihoina jallin 25-5-1973 (thursday) nin KIA (Kachin Independent Army) II bde HQ chu kalhungt aove. Kachin gamahin lhasagi ka chaamun KIA vice president Zauseng ahungphatnin agreement signed kabollun malam jonin kachekit taove. Gamgi luipi akonin PLA 50 le sakol 5 in eihung puijun Centre Committee chun PLA thalhengin Maj. Gen. khat keiho lamtodin ahinsollun ahi. Amachun an eineh khom piovin tilkhou nathu jong giltah eisepeh un ahi.
Agam mihochun ginchat sanga phajon einasangun sumlepai chule galman chah kathum channu eipeovin lhathum training centre lakonin PLA 50 leh sakol 20 in gamgi geijin eihungthah uvin kikhenkon chibai bye-bye mitlhi longin kaki khentaove. Keiman Mn Pk. Kipgenhi kukite lah a nam legam ngailupen nampumpi chapa chang khatna peng lhang sakolkei ahi tia kana minvosa ahitai. Zunan Province akonin 20 May 1974 hin kahungdoh un Pathen pui hoina jallin lolhingtah in kahung lhungtaove chule keile amahin nampi khan khotona jeh a hichan genthei hesoh kato nalhonhi nampi lunglaigilla mangdin katah sanpoi. 
By Demkhosiek Gangte 
Imphal 21 Nov. 1985 
D. Gangte in PK Kipgen Biography hi anasutpeh’sa anahitai.Chule hitobang genthei hahsat thohnahi movement nachun ana kipangcheh jongleh mijouse thohchu kibang louhel ahin chuche to kilhonin Mizoram langa jongchun a inkoko injong numei pasal aji acha puma pangajong  atame. Kei genthei tohi Mizoram majong umlou maithei ahi. Indian army hohi Mizoram sunga chu movement laijachu mipiho seidanchun gaalsat sangin  operation dunga numei jah alunglut jouve kiti thuchu kitamsei daan ahi. Hitia armyho operation akiha seithang laitah hin agamsung numei hodia kichat umtah ahitan akihoulim jouse le chanu sopinu neijousen numeiho dingin gaal ahibaanah aha hicheh’e tin aseijun hitobang khohlaitah hin Mizoram numei tomngai khat-hin chutia armyho alung lhaijuva independent khat state khat akimuthei dingleh keiman batalion khat khaangin kate hinsei peh uvin ati e tin Pu Jangkai Kipgen Aijawla kumli jail’la um pachun anaseijin ahi.
 Chule “Siel” khopuichu kisugep lhehdan hinte akilachoina  Manipur gamgeijin audio cassette nah akijaan voujangnat a’umlheh’e. Ipichu hitaleh independent jong akimoh hoptho pet aumnan hinla independent hihen state hijongleh akideltho tengleh thisanna kichohtho ahijibouvin hoilang ahin genthei nachu seisenglou ahitai.
Mizoram langajong nam movement dinga dettah a pangloi umjongleh  Manipur gama armyho ahungki keh khen  banguchun Mizoram langa hojong President staff geijin akikeh khen’nuve. Hoilang johsang abitkei ana umpoi. Ngahkhat  ahung lhunthei nahi nunao chapang geijin Pathenhenga taona a akathotho jengjeh ahibouve. Koima kison natum dingle kichang seiphat natheijn kahepoi. Keima insung taona sehjong guilhunga hinte tin katahsanne. MNF movement tabanga mipin movement angailut atosot NEI sungah kahepoi.  Milongte meilheite chule Assamte ihecheh naovin chuchan-gei khopmin mipin atosotpon angailupoi titheijin aume, ajehchu MNF khang laichun insung maicham taokhom najousea kijaosah masajeng chule  loulaija natong lomlegol lah ajong, kholche migeijin ngailut a’umdanthu hou limnan akinei ji’e.
 CCpur Konpuija kihouna a lamkaija anajaoho phabep chuti kihei manggam tajonguleh amahon phante tia appointment anabol-hou lah achun lungchuom gellou hella pangdet behbuh jeng tampi ana’um thouvin ahileh ichan -gei ahi vangin lunggel khenna umlouvin tom ngaitah in anapang jinguve.Chule Col. Sonkhopaole D. Gangte hi abullangahi imacha hepha a’um lhonpon nam natohchu achuti moh ngailut lhon ahin adeh in D.Gangte chu michinle mipha anahikhah jeh a chu  thilse ana sohlou ahin Col. Sonkhopao jong chu hunglut kitle chutima hikitding ahijeh achu chutia anaboldanu ahi. Khonungin thusung nung chu kichentah in ahung kilang doh’e. 
BUNG-XI
KUKI  AHUNG  KIPOH KHAH  THU
Manipur chunggama chenghon 
KNA tihi 24.11.1946 nin anaphut doh uvin hiche apex  body umchu tun Political party khat asodohtaove. Hitabang chu amun muna chenna  gampoh dungjuija mipi minding khatchu neilouthei ahilou jehchun phante titichu anakisah anakisem chitchetne. Hichehochu thilpha ahisoh keijin aphadinga kiboljong ahisohkeije  ajehchu sopi ulenao demna’a anakibol khat chajong a’umpoi. 
Ajehchu Govt. banga kiki vaipohjou la anahilou jeh in kikiloikhom phajoulou anahijeh in, chule khonung hinkhoding saotah anagelpha jongchu ana umlou jehle sopite jouse hopma lungeldoh joule thusei jouva vaihomjou ana lamkaijou ana umjoulou jeh in agampoh dungjuijin eima deilam lama kiki heidoh gamah anahin hichelaipa chu thilphamo anahipoi. Manipur gama hohin sapten kuki 
rebellion tia anajih khahpeh jeh uva bailamtah a kukihi  ahinman paijeng  khah’u anahin ajeh ajaaljong mipin agella Kuki minhi analhendoh’ujong ahipoi. Chule hichi minhi ihinaosa minjong ahidehpon ihinadiu mongjong ahikit dehpon chule pulepa,phungle chaang minjong ahikitpoi.Britiste vaihopna noijachu Kuki minhi eisah khumuva recordna order jousea natohna jousele kinjousea chu ichunguva amanjengule kimoh pohdenjeng ahibouvin suut  suutna holholla hichekal umbenading jong aumpoi.Chinhills’a Chin kitijong chutima ahikitne.
Kuki thuchenghi saapten Bengali hon  anaseiju dungjuija kon’na Kusi anatiuchu asunpa saap’pa chun Cuci tia akisut anahin hichu 10th Century lang english anahi nalaijin khonunga hichehi Kusi tina ahijeh a  acham cham’ma ogin dingchu spellinga asunhon abaan banna ogin  dungjui jachu spelling ahin kisemu leh achaina langa Cuci chu Kuki hung sohdoh ahin Kusi tina akona hung pengdoh hichu Kusi manu kusi admi tina a kon’na hungpengdoh ahi.
 1947 -48 laanga chun KCS (Kuki Co-Operative  Society) anabollun dukan lentah ananeijun Imphal Dharmasala munkhu anahin Dukan len masapen anahi  akhantou laitah uchun Kuki insung mihohi population ijat-ham tia anaseiji naovachun atamtechu Rs 1 abana techu Rs.0.50 paise abankitna 0.25 paise 0.5 paise geija kilungtoh tah a calculation bolna ananeijio ahin, sumtam natoh khomna ahijeh in liing (earthquake) ahung kihot taan acheh taovin Hmar company Paite company geijin ahung umdohtan aphatlai niuchu aselam cheh in ahinsodoh taovin hichu Manipur sunga kuki min thua boina masa khatchu anahi.
   Achung chonin  lamkaija anapang honjong ama langsechu asungnung jepma kingaitona thuseile natoh lungthim ananei jeh ‘un sopikah a kingailutna a mangta louvin kilungtomo nabep anasoh jotai. Hitabang hin chunggam mitehi ahitheijep lang langhi ichennao gamjouse’ah kiokam hamhoitho ipan sohkeijun tunjong Mizoram langa icheleh luseipao thothei lou jouse mingol ahi atikitnun sopi hina kiloikhom nadinga jong Mizo tilou adangah anomji pouvin hitihin amabou kingai sanghi Pathen thu sangin mipin ingaisang cheh un umna munjouseah ki oimoton hinkho imanguve.
Chubanin tua Kuki manghohi bolkhel ahaojepmuve. Tillin Britishten N. E. India, Bangladeshle Burmagam lenthim tah geijin amile agamhi anahopsah uve. Major Khathing le  Capt. PB. Singh geijin Kuki minin tokenle discharged certificate geijin anapeovin anamang chaove. Hinla K.N.A.khang ahunghi aphatnin agam sungle asopi chengchu ichan-gei ahiole koikoi ahichu hetdingle holding ngai lutding chu khohsah louva analamkai masaho chun amaojengbou asungnunga ahung kigeljinguva sopidang paamlanga anageljing jeh un hitabang insung kilungto monahi hungsang jepjep ahi. Tulanghin amahogeijin akihop sahjou tapouve.  Kuki ahin Mizo ahin Chin ahin chule adangdang ahin koimacha tuma penpi pulepamin a=’umchuompon mipi min dinga kimang cheh ahibouve.Khang sung nohphahna jousehi mipi lamkaija pangjiho kisanin hiti hohi ahetkhenji loujeh uhi ahung hipeh e.
Hitabang hindanhi chunggam mite lah a sanga Hindustanho lah a ana umchu songpi tabang ahijoi, chuchan aphah vangun michingle ngailut nanei  milung len khangsaotah muthei mipi lamkaithei ana umjeh in thakhatnin ahingom theijun thisan phallin ngailut naan ahungpang khomun alo lhingtaove. Alolhin nuva daan asemnauva alenpen phabep hochu mipi apat changkhatpu geija “right” kibahna thuhi ahin hitabang mipi daan dingchu itih hileh mipi kaan khomjing dingin agelkhoh penun hichejeh hin mipi lah a tugeijin kibahna aume. Hichehin avetsah chu chunggam mite lah ahin tunigeijin migomjou leh mipui hoithei geichu lungthim neijou mipi lamkai umjoulou ahetchet nachu ahijenge. Tua mizoram jongkhu mikhat lungthima konin dist. ahung umdoh panin abanin mikhat lungthim le chihna akonin UT ahung umdoh kitnin achaina penin mikhat chihna akonin state hood ahung umdoh kitnin chunggam mite jouse chenkhom nading geihi koipen chihna hung kimang dingham? Miching dingin  imacha boldohmo,semphatmo aumpon  chule  ngailutna  neidingin asopiding aumjinge.
East Pakistan aumlaijun Bangladesh gaal laitah achun Indian army hochun Bangladesh public chunga nasatah in khansetna  aneijun chuleh numei chunga jong nasatah in akhang seuvin ahileh Pakistan army hochun amaho bolbanga chu boljengding atijiuvin ahileh Muslim thempuho chun pathen neilouho chuti chonjongleo nangho pathen nei nahiuve chutia chonthei nahipouve atijiule akitimdoh  jiuve. Hitobanga chu thuhil ana neihouvin jong hitobang gamlenam natong dingin changvalla hihen hon’ nading hijongle mihem lunghan nathei Pathen thutoh kitohlou chondan him’him bolhih beh un anatiuve. Mipi luchang dinghi ahi amuhah pentahchu. Indiate akimuto ngailoute, alen aneo umle kithietna geija neite chu ipin apankhom sah uham ?  koijakon ham ? ipi akonham? tihi ahin geldoh theiding pachu koihileh kipomding ahi.Hicheto kilhon nachu  mundanga umhochu munkhatna chu iga umkhah tengujongleh amun’na kimangpa minchu lung opkaina beihella kahina ahi tithei angaije. Ajehchu isopi hinakhatchu keivang kahipoi tije umlouhel ahin tugeija tithei loulai hochu back century mi hinalai hetkhena jong neitheilou chule amabou kingaisang nalaichu ahi. Chubanin sopi khat’touvin gelthemtah a keijong kahi michuom kahipoi,kasopi hinachu keijong ahisa kahi atijongleh mingolle mi kiletsah hochun hoilanga nahiding ham nang michuom nahibouve tinalaijong a’umin hitiho jongchu back century miho mama ahikitne, tukhanghi chihnale thil hetkhenna khang ahitan thilkhoh hetmasahding chu tunigeija hetlouva a’umjeh a boina umjing ahi.
Ipichu hitaleh achesa jousele akibolkhelsa jouse chu midangbol ahilou jeh in kingaidam taohite tu masanga kuki min thudolla boinaho jousejong veleo hen  imacha hetkhen themlou jeh a hung umdoh jengseh ahibouve. Ama kuki kihisah theija asopichu namdang hisahthei khopma thil hekhen theilou mipi lamkaija anapanjeh’a kilungto louna pengdoh  ahin  sopi ngailule sopi hethem lamkai inei tengule lolhing tante.
Tribe : Tribe chedol phabep seijute. Kumle khanghi ikigel sanguvin miluitahle khanglui tahte ihiuve.Thusim tampia pasal gaalhat hole khuolla thaamsot ho ahungkile tengule achaten ahetjilou tabang ihitaove.Avetsahnan kom, khoipu, lamkang, chengsehi 1956 kumin one language @ one tribe min recognition anakiboltai.Amahochu koisuon, koi chilhah ham itile Pu.Lenthangpa chilhah ahiuvin, ama honjong ahepha tapouvin tua Len thang pohonjong ahepha tapouve. Paokhat aman khomthei tahlou jeh uvin sopikhat hiding lamjong koima agelpha a’umta pouve. Geldoh theileo  nuolnabeija tribe minachu Lenthang anatidiu ahitan, tun minpoh tamtah in recognised akibol lotai.Ajehchu keimu dollin kumhi 1500 langhi kikikhen anahijeh ahin hiche sanga sotjo kikhenpi sopi tampi aumnalaije. Ibolla koi ki-oimo dingham ? Hitabang jengseh chu ihigam taove.Hinla min tamtah pota jongleo Lenthang ahinaochu hidadehlou hilouham? Tribe dihtah chu ahileh mihem chigui thudol ahin paochu  tribe tampi hijongle khatbou umthei, tribe khat jongchu pao tampi umkit theima ahicheh’e. Isrealte jongchu tribe 12 ahin paokhat bou anathouve, hinla achehchao khahjeh uvin Isreal pao hetalouhel tampi aumun chule Isrealmi ahiu geija hepha talouhel jong atamuve. Chuchan geichu aphah vanguva Isreal chu hidathei dehlou ahiuve. 
Chutabanga chu Chunggam mite jonghi keigel dollin kum 3000 lang hitadinga tahsan um Mikir @ Karbite jongkhu Lenthangte hiuvinte hinla Khomunom khoa Lenthang tetoh kihouthei talouhel ahiuve ajehchu pao akibang tapoi. Amaho jongchu namkhat nin aumtaove hinla Lenthang thisanmi ahinaole chigui ahinaochu koijoh ahiuva adalhah theilou ahi.Chubana tukhang dollin seileohen Zou, Hmar,Sukte lah ajong  Kipgenho tampipi aume. Hiche hochun Sadar hills langa Kipgenho pao amanlou jeh uvachu Kipgen ahimo nadiu aum dehpoi.Ajehchu pao kitihi eima umna mun’na pachu kilajengbou ahin pienpi ahipoi. Avetsah nan uicha khat, vohcha khat, Kelcha khatchu kulkhat kikaikhum henlang kum ijat kikoikhom jongle ahaam muchu kilatodeh pouvinte.Ajehchu amahoa chu penpi pao ahin mihemahi born languages ahipon develop languages ahi.Hitabang chu ahito kilhona eihohi kumsaotah sungahi eiholah mama a avelvella kikhen’na avel’vella chengkhom kit  ihiuve hijeh hin paokhat manghochu tribe khatna kisimding tia India govt.nin organise abolhi genealogical ahipon language ahibouvin tribe min pomtahbeh leohen Chin hills langa Kipgen hole Manipur gam Kipgenho chu kikhen teiteiding ahitan, hiche act hi chunggam miten thi lung chang pua pomthei ahipon ipomdiu mongchu hijongleh apomjele alahje alampile adoichu hetkhena pomdingle mandingbou ahi.Tun solkallin tribe recognition according to linguistic tia ahinbolhi eihon tribe kitilaichu iheovin linguistic laichu genealogistic langin ihekitnun ahileh aboilouding geijin iboisahlo taove.
Thisan guikhat ahiloujongle phung-gui khatnin hiche paohi imancheh louvuleh hiche phungahi kisim louhelding ahitai tileohen thil hitheilouva  kilol  ihidiu ahitai, ajehchu ken kamanpa paochu amahon amantheilou manachu sopi hinale phungkhat hinachu beithei ahipoi. Chu jongle mikhatnin pao kitichu 1-9 jong kichentah’a ahetthei ahin chujat ahetjeh a’chu phung ahiloule tribe 1-9 michu hithei chuomdeh dingham guinule thisan thuhi  eima decision na chethei ham ? eima phatsah dungjuija chethei ahilou jeh’achu thu dangtoh kibanglou ahihi hetcheh angaije.Chubaana eima insungmite to paokhat akimankhom theilou jeh achu phungthu achu kikikhen theiham ?Chunggam mitehi ajeh ajaal lentahle thuhtah chuban’na saotah jeh-hin pao kibang talou ahivanga phunggui khatle thisankhat chule guinu khatna kon hikhoma chule hicheho chu  namchom choma kigeltona dimset ahitan, hichehohi hinkhole khankho chule kumkhoho jeh ahitan Pathen tilouvin anungsemkit thei ahitapon,hinla  eima hinapa adihtahchu kihetding chule thil umdol hojong ajem chedan hetkhenna neiding ahi chutia alahje ihetlouvuleh manthahna’a inei teidiu mong ahi. 
Hitabanga namchuoma kigeltona umdohkhah thuhi alahdanle alahje eima chama kihet chehding ahijoi.Hicheto kilhonahi paohi eiman imanpachu iman vangachu eima phunggui michu kihida chuomjong ahiloudan jong kihetcheh aphai.Hijeh’hin paohi inopnop manding chu ahimopon phunggui thu vanghi eima nopnople eima deideichu ahitheipoi. Tua India sungahin  linguistic tribe hin genealogy tribe thudol imacha atong khapoi. Paojeh a kikaltole kibaololo dinghi athusim akhankho kihetloute ahiuve ti avetsah najoh ahin midang mudingle hetdinga  jachat umtah ahibouve.
 Phungthu, tribe thudolla adihtah mong vangchu mihempa minkhat chu hiding ahi.Umdan dingchu ahile achung langa kihopkhen namuna mibulkhat minchu kimangji ahi. Tun Chunggam mitehi chiguikhat ihiuvin paohi khangthu jeh a tamtah aumdoh tahjeh in  pao tamtah aumin recognised jong akiboltai, hichea tribe mina kimangho jonghi guinu tribe minjong aumpon chen’napoh dungjuija tugeija min kipoden abana phungminle  tribe recogniion geija kimangpai  anai lampen lah a themkhat hochu : Vaiphei, Hmar, Gangte, Simte, Kom, Aimol, Chiru, Tarao,Mujon,Monsang, Khoipu, Lamkang, Anal, Purum, Zou, Paite, chule akibahpi chenghi ihiuve. Ahinla  kondohna pumin pamin chule guinu akona kisah ahilou vangun  phungminle tribe minin akingan se   gamtan akinganse vanga ipi ahimona umdehlou ahi. 
Mipi min dinginjong hichehi kiki sahle kilominte tia ikisah naojong phabep aumin, chuban’na midangin eisah ule eikounao kimangden loijong aumkitne.   Ideileh hichiho jongchu ahimona aumdehpoi ajehchu mijouse jonghi hitabang jengseh ahibouve.Adihmong jong aumdehpoi, hinla eihon pha isah uleh  inampi mindiu chu ahimo aumkitpoi. Tua kenjong chunggam mite kati jonghi ideicheh ule manthei ideiloule paithei ahi. Tua tribe   mina kimang chunga kiseihohi phungguija dihtah a manthei ahiding tahsan aumpoi. Tribe ahiloule phungmin mantei dingin kigongtaleh keigel danin hiti hin kimanginte. Avetsahnan hmar  khellin  nelvan akimang theije, vaiphei khellin sontah akimangtheije. Simte, Zou khellin Lunkim akimang theije. Lam kang, Kom,khellin Lenthang akimang theije. Chubanin Paite khellin  Guite  akimang theije. Tujenga jong chunga kiseiho khu imanjing dingu ahitan phungmin tahbeh minchu tribe mina itih hijongle iman dohkit tahdiuchu tahsan aumtapoi. Tunjong  kikouna hohi ama guinu mina kihetna  ama guinu min tahbeh hepha talou atamnalaije. 
Chunggam mite mong monghi  tribe dolla gah hettheijin kiseileh Poi @ Laai, Sukte, Hmar, Vaiphei, Gangte, Paite, Simte, Zou, Thadou, Lusei, Ralte, Kherkha,Lakher, kiti hohi  pao jengjong kikhen loulai  ahibouve.Chubanin  sopikhat hikhom cheng mong mongchu tu a gah kiseisa cheng chutoh Anal, Mujon, Monsang, Tarao, Lamkang, Chiru,  Aimol, Purum, Chothe, Khuram, Kherma, Kom, Koireng, Koirao, Thangal, Thangkhal, Khoipu,  Sakchep, Karan, Mishing, Dimasa, Bodo, Kasari, Garo, Jaintia, Mikir,Sema, Konjak, Khasi, Kachin, Tripuri,Bawm,Chakma,Arakanis, Aruna chalis hole akibahpio hohi ihiuvin Chu bana chenphana gamjong lentah ahin asopi koikoi ahi hekhen louho dingin vang hetphah dingin ahahsai.Thisangui jallachu athahbeh a iki ngailut kitdiuhi itohdiuva thilkhoh pena umchu ahin, hiche sopi chengho insung khat’ho thisan khat’ho tuhin khangsaotah kikhen jeh in kisu milgam tajongleohen lungthima beh ikinung hetto kitdiuhi ngailut aumlheh ’e.Chule kingailutna lungthim khatna kiheto thema umcheh dinghi ngaichat penchu ahi.
  Chubanin tribe thudolla gelkhom tohna umlou jeh in tunigeijin akimoh boljing nalaije aphamo lheh’e. Avetsahnan Kuki, Mizo, Chin, Zomi, kitiho jonghi mipi minin ineijun amun munah ahi vangin phung mina neiloile kisutloi jong aumkitne hichan geijachu thil hetkhen mona neijong umnalai ahi.Tun Mizoram ten Mizo chu tribe dingin asemdoh taove. Mipi mina dinga atilla kipatna ana kimanga ahin hijeh achu ulenao sopikhat jousechun asungachu keijong mikhatchu kahi kitisohkeija pangjong kipangkhom anahin  tua tribe khatna asemule keijong kajaothei louding ahitan chule Duhlen pao manglouse jongchu jaolouding ahitaove. Umdan  mongachu mipidinga kibol ahijeh achu Mizo National Front kitithei ahin  paokhat sehchu national kiti theilou ahi tuachu Mizo Tribe Front akiti louvule midangla kijaothei talouva, amongajong MNF tia national mina political party jong umma tribe mina umsah kitle semkitchu  Mizo chu class ijat uma hintem hoichipa chu national hija hoichipa chu tribe hijaham, akikhetna aumlouleh National le Tribe chu hikopthei dingham, ahiloule National le Tribe chu akimanna thakhat mong hijaham ahiloule ken kahetloujoh hidingham kei hetdanin national kitihi asunga phungpi hole haamle pao tampi umin kahen Tribe hi ahile Phunggui khatle Paokhat bepbep hohi kiseina in kahei. Chuti hilouva henasasa kibolmong ahilevang Duhlen speaking te tilouchu jutabang vatabang ahiuve tina ahin amao tilou midang imacha agellou naochu ahin amaobou kingaisang ulenao dangchu simletaija neilou vetsahna ahitai.
Hitabang machun Manipur gama Thadou speaking honjong tomngai tah in abolkitnuve.Duhlen speaking hole Thadou speaking hohi Chunggam mite lah’a dingin  haam hoitho kiletsah sopi heodah penin akiseije. tilla kipatnin tunigeijin athilbol lhonhi akibangjing nalaije. Manipur gama Kuki Tribe bolpa PT. Jamthang kaki houlimpia athilbol thudol kadohna a athuseichu kagelleh hitabang lungput jehachu Mizo Tribe recognition jonghi kibollah ahiding chu katahsane.Hitabang lungthim jeh’a kibolchu ahileh hiche pao kiti mongmong chu manghel jongleh koima alaina umponte.Keijong chu amachutoh Thadou kahikhom lhon  ahin  ahinlah keima pao pachu japi huopma Kuki mina lentah’a  ahung kisemdoh’a Kuki unification sunga umjouse chu amang khalouhelho geija nopleda kibanga khuukhum dingchu  amahonla mangdeh pouvintin asungthu chu they are attatched in Kuki hung kitiding tina ahin ulenaovin ipi agelding khohsahna umtalou ahijehchun keima geldanin kimangthahhel jongleh koima ichungah laaina ponte tin kagellin chule manthahna joh injong kagelle.Chunggam mite jonghi sopikhat kinunghet phahkit talouhel khopma kikhena aumhi hitabang hindan inabol jeh uva ahibouve.Hijeh hin keivang hitabang lungputle thilbolhi ikhangsungu thuluiho nasatah’a ka suutleh kagim kathaangin anam jengin kadeija kadeilou,kalung himhim jong hitabangahi lutthei louhel ahijenge. Tuajong lunggel khomtohna beija nakitonghi Mizole Kuki chu ipi dinmuna kikoiding hitam National la kimangsa ahin Tribe mala kimangsa ahin Tribe ma ipi kimanga National lachu ipi kimang dingham linguistic tribe machu pao khatkal chu tribe hithei dingham ? chubanna paochu khat sanga tamjochu tribe khat hitheikit dingham ? Tunjong tribe khatna umsachu tribekhat sunga galuut kiti hojong iumsahthei kitnun tribe khatpa paochula kimangkhom dehpontin ipile ipi kisutokit ham? alampi umin kageldoh thei hihhelle. 
Thadou Kuki :  Chunggam’mite lah a hin tuhin Thadou hi jatni aumtai. Khat-hi Sehtha chapa Thadou ahin khatpahi Thadou-Kuki akitin, hichi Thadou Kuki kitipa hi koite insung kon agui abah alhum alhahna Chunggam mite sungahin kamu joupoi.17th Century A.D. langa Cuci kisutna akon’na Kuki ahung hidoh banga Thadou-Kuki hi hung umdoh ahiding kagingmo pene.Thadou chu nilethum uma hileh ahetkhen nadinga ajem khatvang sembe ngaiding ahinan ahiloujongle Thadouchu Milong sungajong, Meilhei sungajong Kolte sungajong umsohkei hilevang  Kuki jongchu ajaobe louchu khoh intin, ahinla chidang namdanglah hihen chunggam mite lah hijongle adangla aumpon kuki akikoi beding angaina umlouhella akikoibehi ilah uva geltohna neilouva aphungmina kuki ana kisuthon khonunga ahin hetdohji tengule akhelnom jiovin kheldingla akhel mokheh jiuvin adeilou sasaovin amangtei teijuvin mijousenjong apholojiuvin amanjong adeimon  adih jeh’a deile deihihle kibolla ahikitpon ahinkhon  kisihnan anei lhungkei ji’in hitabang dingachu kikisemdoh ahitai. Ajehchu mijousehin thilhi ahina dihtah thengtah kichehtah bouhi ahindei gamtan ama hina kichehtah hi ahin gelkhoh gamtai. Tribe recognition kibol thudolhi adihnale ahoibenading aumleh bolbemo ahipon athengsella umnasa suhbuohhi thil pamaitah ahi.Ajehchu veleohen tilla chu koiman adem theilou minle  thucheng anahin tuahi itilang hileh ahoimona langlanga seithei nale demtheina uma ahitai.Ajehchu aphung mina Kuki ana mangpachu amaan amanvanga midangin ibolla namanham atijiuleh ama  johchu seiding beija umji ahitai.
Khasi: Chongthu le aloiho chunggam ahungdoh tilluchun mi 7 ahiuve kitikhu mihonpi sunga ingsungkaija  mopopen, khatcheh ahiuve,Chunggam ahungdoh masanguva patna mibulho chu sagi in akiseije.Tua akihetchet theil tahou phatna seidan kikhe chitchet gama ahita.Chinate dynasty lah’a Gangis kitikhu tunjong Khagis tia akiseinale akisutna atame hichu adoidaanle akiseilona thakhat ahi. Burma te Bramaha kiti minpoho ahiubanga tillajong tuajong Gangis kiti minpo uma ahin, tua NE India Maghalaya state na Khasi kitiloihin hichi minkhu aseinao ahin Chunggam mitenjong hichiminkhu aseinao mama ahin Khakhi akitikitne.Zo, tia panho asungthu thakhat jong khakhi’a panhotoh thakhat ahikitne ajehchu Chinate sungahi dynasty tamtah umah ahin tua China kiti minjonghi Great Wall hinsempa Qin-Sehuangdi minakona Qin kitilaichu ahungkiman chu Chin hungkisohdoh hung kitidoh ahi.Tuajong ikiginmo daanule ikilah daanuhi thakhat ahin dihjong dihcheh inte.Athu umdanhi akiseipachu dihmonghih jongleh Uupat kichuho banga kikhen theilou hikhahjeh’a lahdan kibangkha ahichu akilange. Phungmin hohi atilla akiseibang bangachu hungkisei louhel ahitaove khang ahung sotle mijousen ahinseiji kamcheng mandaan hung kikhejingpeh ahi lekhabua kijihmong aumtahlou jeh in suttho hilouva seithoa vangchu tupet jengajong spelling monga akibollouleh eimahopao kisan kihechen na eiseipehpan aseinabanga kiseidoh thei jilou ahi.Tujonghin keima suut sunga jonghin abullangle akimlai kisimkop atamme.Hiche thudolhin Thadou sunga khangthu umdaan kichentah a kamudoh’a kona kasuutbe kitle abonna thakhat ahikit daanu kamukitne, hichu Gaaljeh’a ageinalam kinunghet totalouva chuchekhanga kipatle abullanga suhmilmo phungbulho minchu hinjopma tua khang 16-25 geibou hinalai jengseh ahitan loikhatchun khang 50-60 geija neijong umnante hinla khatcha vangchu dihjouponte ajehchu khang 100 chunga mite ihitaovin Phungminho jonghi mi phungminle eima phungmin kisimtha’a chengjong kichenghal ahunghipeh in anaai chakhatho tilou kichehtaponte.Tukhanga dinga Guinu kisuutna’a ipansatnao lenpenchu  kithoi na’a themthu khu ahin hichi jongkhu abullanga akipatnachu dihmaithei hichi jongchu atilla akiseibanga kiseitalou maithei ahin hijongle abullanga mipi huopmachu kipanjia chuakuona eima langkaija hungkilemphei kitna insung guija hinkisimkitna eimachunga kichaijah ahin chutichu ahileh abulla konachu mipia ahin abahbah achu hungkikhenpeh ahikitnin atampena khang 30 hochu abulle aleh kijopmatna hinkineichu ahung hibepme.Ajehchu Thempuho thuchingho ahiuvinjong thuluihohi ahetchet louvu ahivanga adihmonga anamanhou jongchu thuchen kimunaho(record kimunaho) a kona ihin mudohna khat aumtengleh akibahlouna alenji lheh’e.Aumdanchu Tuitobitnin Kholkiple Kholjang thu akiseijin hichu amunle aphaat itabang ahichu koima aseithei aumjipon ahinla hichu Manipur gamhi anahin akum jongchu 251 AD chu anahin chule chuchi khanglaija Alvate lengpa minchu Khoi akiti anatiuvin Hijongchu Manipur leng 2channa pachu anahi.Chule hichithu chu tukhanga ginmodanin Noah tuisanglet chu aki gingmo pene.Hitiachu thujousehi ana kichingdoh hochu akiching ahijengin tukhanga eiho deibanga imudiuchu hahsa ahi.Ipichu hitaleh koimacha phung bahkaija konvang ihipouvin leiset khang bullanga kona mangtheilou pasalkhat mibulkhatna hungkipandoh mitekhat vangchu ihiu kichentah invang imudoh theijuve.

Comments

Popular posts from this blog

THADO WARFAR

Thado Warfare. The Thado is an enemy by no means to bo despised when tiie matter is one of jungle- fighting and guerrilla warfare.^ Initiative is not his strong point in war, and he will readily admit that his best plans for taking the offensive are conceived in his cups and abandoned with the return of sobriety and consideration. Thus during the Thado rebellion of 1918-19 plans were repeatedly made, and as often abandoned in the morning, for sending parties through Naga country to cut the telegraph wires between Kohima and the plains as well as between Kohima and Manipur. His tactics are mainly defensive and the prevailing note is ‘tip and run.’ Ambushes are laid, posts or camps are worried by night attacks which there is never any intention of pushing home, and the enemy is generally harrassed. but never engaged in the open. Stockades are built across narrow paths where the turning of them is likely to prove tedious and prolonged, and are defended as long as the def...

KUKITE PEN DOLTHU HO

THAA LHUN  (traditional) Elmunhi Thalhun dinga ajimasa pento acha masapen ahin ama hindanhi mi huheltah anahin anujongchu athi masang nginjong Lhungjang khopi chen noplai chule ama jengjong a insung bitlaitah khang jongchun anuchu avoji’e akitei. Hitabang chu anahin anu athinung  hin apachu gun gaalla Lajang khoa  agapeme. Apa pemdoh sunghin Elmunhi ataalsan nin dawisa jong demlou Indawi jong jaalou thempu geija jaalou ahitan chubana apa Indawi khaijong asaatlhan Dawisa jong amotneh neh in ahileh Thempu pachu alunghangin alasiet nin”Chung Pathen khai saatchun saat lhachun vaan’nin na oimoi, leijin na oimoi noijah phengbang kigoltan” atileh Elmunchu ahungphah tan hijehchun khopam langa buhsung khatnah akoijun ahileh gaallin jaanin atohkhan alol atanun alu akipoh taove.  Hijehchun Chongloile Hangsing chun Elmun thijeh in Thalhun agakousah lhonin ahileh Kipgen pachu apaan ahin kilhonpin anao Haokipchu  minung juithei ahiloulai jeh in anukomah ada...

THE LUSHA1, KUKI AND THE ALLIED TRIBES

THE LUSHA1, KUKI AND THE ALLIED TRIBES In spite of some differences existing between the Lushais and the Kukis they can safely be described as allied tribes belonging to the same group. Again. among the Kukis themselves there are several more or less different triberr, e.g., the Chasads, the Sooties, the Howlongs etc.' The Kukis. in fact, come under the jurisdiction of several states. The Lushai Hills of Assam, a part of north-eastern Tripura, a part of Southern Manipur, eastern ranges of Chittagong and a part of Western Burma are inhabited by these tribes who carriad on depredation for many years indiscriminately on all the neighbouring tribes and territories. Mr. McCabe. I.C.S.. who was for sometime Political Officer of the North Lushai Hills, in his famous report on the outbreak among the Eastern Lushais in March, 1892,has classified the Lushais geographically. According to him the word 'Lushai' is a compound word,. consisting of two component words: Lu (meaning 'h...