Skip to main content

KUKITE PEN DOLTHU HO


THAA LHUN 
(traditional)
Elmunhi Thalhun dinga ajimasa pento acha masapen ahin ama hindanhi mi huheltah anahin anujongchu athi masang nginjong Lhungjang khopi chen noplai chule ama jengjong a insung bitlaitah khang jongchun anuchu avoji’e akitei. Hitabang chu anahin anu athinung  hin apachu gun gaalla Lajang khoa  agapeme. Apa pemdoh sunghin Elmunhi ataalsan nin dawisa jong demlou Indawi jong jaalou thempu geija jaalou ahitan chubana apa Indawi khaijong asaatlhan Dawisa jong amotneh neh in ahileh Thempu pachu alunghangin alasiet nin”Chung Pathen khai saatchun saat lhachun vaan’nin na oimoi, leijin na oimoi noijah phengbang kigoltan” atileh Elmunchu ahungphah tan hijehchun khopam langa buhsung khatnah akoijun ahileh gaallin jaanin atohkhan alol atanun alu akipoh taove. 
Hijehchun Chongloile Hangsing chun Elmun thijeh in Thalhun agakousah lhonin ahileh Kipgen pachu apaan ahin kilhonpin anao Haokipchu  minung juithei ahiloulai jeh in anukomah adalhaan ahungtan ahileh Elmunchu aluchang aumlou jehchun tibukim lima vuiding deinachun Thalhun chun ahusum machun buhkuong chu alieng langchu sunlutnun atin ahileh ama seibangchun abollun chujouvin ponin atuom muvin tibukim limin asemun thol paijin avuitaove akiti.(Tholpai kitihi athina muna kon’na inlanga kipolouva akomdunga khuh kilaija kivuipai khu kiseina ahi.) Hiche  avuinao khuhsaija konchun Anjou ahung kehdoh in ahileh Elmun mella hungkehdoh ahi atiovin Lhungjang khoa  chengjouse chun  Anjou ana’ngawllun ahileh tunigeija Anjou nelouloi aum nalaije. Chuleh paocham tuh’a husum buon Buhkuongin akijopme kiti jonghi hiche Elmun thichunga kona hung kiseidoh ahi akiti.
Thalhunle Kipgen hi acheng lhonin chomkhat jouvin Kipgen ajineitai.Kipgen pa jineile chaneijou nunghin apangah teni Chongloile Hangsingin a’Uupalhon chu lungset aume tin ajiding khat aholpeh lhonin Chothe Chailente chanu Neijaphal @ Japhal chu agapuipeh lhonin aman dinginjong Paigen khatle Dahthih bukhat apelhon’ne.Hiche Japhal man apeh lhonchu Chongloile Hangsingin apohdoh pih lhona apehlhon ahin hinla khonung teng Kipgenin asahkit lhondinga anabol lhon ahijeh in Kipgenpa pehdingin ana’ umin tugeijin Kipgenpan apehih laije.
  Vangphat umtah chun Japhalla konin pasalkhat ahung pengtan ahileh Elmun thichunga chun Chongloile Hangsingin Elmun min manlou nadinga la anabol lhon jehchun Elmun mamachu asah kit’taove. Chule“Japhal apuidiu chunga jonghin Chailente jongchun insung umdanchu anahetsao ahijeh chun kitepna abolsah un  chapa ahin neileh keiju tupachun haosat  apohding hinam? tia adoh uleh khat honjong kapohsah diu ahi tin kitepnachu aboltaove, hijeh achu Japhal’lakona chapa khat ahungpenkit phatnin Japhal lungthim  le  Chongloi le Hangsing lungthim machun akitepnao jalla tohding lentah insung umdanding thuchu ahung lhungtai.  
Lhungjang Inpia Pengpan Inpi angalou ding dana amuphat chun Japhal chu alung oithei tapon ajitenile ajipa komah a uljingtaan ahileh Kipgenpan asungthu umdanchu  ahin hedohtan ahileh alung ahang behseh in anu acha geija kasuhmang ding ahi,  atiphatnin gangtah in Japhalchu aputeo Chailente khollanga chun anao pumin agajamtan ahileh Chailenten Elmunchu anun ahin jampichu asei jinguleh Tugeija Elmun sunga alenpenten Jampi ahin pohlo’u ahitai. Hiche laitah’a insung boinachu midangin imacha aseithei tahlou phatnin Thalhunin Kipgen koma chun ima phatchomna hilou insung boisah achoma cheng dohtan tin alhiemin  Khogal’lakhun gacheng dohtan tia anachen sahle khonungin Kipgen kholah a khomin masapen minin khogalpa kitichu khoval pa ahungkiti dohtai.
 Chule kipgen’pa jonghi munchoma achenjeh ’in apa minchu amadingin kuon’ na kihetchet napenin mihon ahin mangpeh taovin ahileh   Kipgen sunga jong Sitlhoute bangin alen penten Thalhunhi tunigeijin apohdenlo kitnuve. Sitlhou sunga Jampi popenchu Henmangte ahiovin, Kipgen sunga Thalhun popenchu Singchaang te ahikitne. Inam sunguva guinu kisuutna jouse’a hin atamjo in alenpen hohin apamin ahin kipohsuhpeh jiuve.Hitiachu Elmun chu Inpi ngah’a anatunu ahitai. Hiche thilsoh hohi Kipgenpa ajinei achanei nungpeh achate pasalho Lhunkhup, Lhunsong, Lhunlut chenghi apen nung sangu ahitai akiti. Kipgen pahin a Uupa Elmun thilongle akivuidaan hojouse  amu sohkei ahijeh in Elmun athipoi tia khonunga Inpi ngahhon Uupat dinmun adet nadinga custom asemthu uva khopisungle Inpisunga penglou chu akisim ngaipoi anatiuva hetphahlou banga anakoiju ahin ahivanga Elmunin Haosat apohthei masanga patna Elmunin Haosat apohlai sungajong kinjousele kihouna jousechu Kipgen beija ana bollou hellu ahi.Hichena lamachu phatseh’a khogalpa gahetsah un, gakouvun, hungtam tiho jeh a hi hiche Khogalpa kitihi Khovalpa hungkiti dohlo ahijoi. Hiche thudol hetchetna thu chung chaangahin Kipgen pahi Lajaang khopi achu kholchethei ahigeijin anachengin, Lhungjang khopi ajong achaneijou geijin achengin, chujouvin khogal’lah acheng kitne.Hitia ahung chenna khang ahungche dungjuijin khochuom ahinsaat tan ahileh akhomin dingin Khuul kotna kon hungdoh mellin atin akhomin chu Leikot tin ahin sahtai. Haokiphi ama khangapat khang phabep geijin ahung galkai tapoi.
Kipgen le Haokip kah’a boina khat anasoh’e. Pi Kimlhing hi athiphatnin Haokipmin a’Uule apachu ahinkouvin ahileh apachu jithah chathah aneinung ahitah jeh a agache thasetjep jeh in acheta pon ahileh, apa achenomlou jehchun Kip gen jongchun chenom louna aneitai. Ajehchu inpia aumlou jehchun ana lung lhaipon hijehchun achedatan ahileh khatcha jong anache khalhon tapon ache lhon louhi apachung sangin Kipgenpa chungahin Haokipchu alhasejotai. Hijeh chun anuchu avuijin Kielpi khatnin akosa’e.Hiche a patchun Haokipmin alhaset manin ka Uupachu athitai anatitai. Hiche thudamlou hi khangsaotah nungin Chahsat pachu Mn.Tongkhothang ahilai leh Leikot pachu Mn. Genkholun ahilaijin Mn. Genkholun chu Chahsatna anache in Siel khatnin aga lhalho in Mn Tongkho thang jong akipah in hiche nia patchun sating apetai.Hichu 8-12-1957 nikhochu ahi.Haokipmin alhaset jeh a ana bolle anasei hochu mihem dinga umdan angaina mongchu ahinai. Hinla chunga kisei banga akibol nungin 19.12.1997 nihin Doungel Innpi sungah Haokipmin Sating aga sepkitne.Chutia sedinga alhah jongle Lotjema asejenga pha ahi.Sating cheding dolhi hitiding ahi,Titouhi Touhin dinga a Uupa ahin Touhin chilhahhi Thadoule Suontah ahin hichi dungjuija chu Suontah in Thadou apehding Thadouvin  Lotjem apehding ahin, chutabang dollachu Thadou sunga Satingchu hitiahi cheding ahi.Hangsingin Chongloi apehding, Chongloijin Elmun apehding,Elmunin Haokip apehding,Haokipmin Kipgen apehding,Kipgenin Lotjem apehding ahi.Chule Haolaijin Doungel apehding, Doungellin Lotjem koma apehdinghi ahunghi.Haokip chu Kipgen penpi ahijeh’a kasei ahi.A Uupan agalhepjou kum 40 jouva Sating midang agapehkit-hi datmo umtah ahi.Chunggam mite khankho thusimhi adeh in medieval khangachun khole mihemhi tampipi ina hitaovin gaal kitihi anahaat lhehjenge. Chunggam mite jonghi hiche khang kum 400 sunghi kho kisimtohi khantouna lenpenchu anahin hiche sungahin khopi  lentahtah hochu gaallin asuhmang akai mangji tenglehin asohchaji hochun akhohina jouse chu ahinkipoh dohpeh jiuchu ahi. Khokhatna kona ama chama anache dohho jongchun adalhahsao mihole khoho hinachu akipohkit  nalaijio ahi.Hitabanghi khangsunga gimle gentheina dimset khankho thuchu anahi.
Keigeldanin Haokiphi penthudolla boilou dingdol ahi.Ijemtia aboina  aum jongle apenpi Kipgentoh thakhatna boikhomding ahi.Sating chena hohi kichentah’a kihetvang angaije.Kipgenhi  Thaalhunpa chigui thu, Lhungjang khopi thu, Lajang khopilangho thu Elmunto akikah thu,Haokipto akikah thu injong aboikhapoi ahinvang ama kisanjong sating ngahna ding helouvin aumme.Khatnin Doungel apeh’a khatnin Guite apeh lhonhi nasatah’a kagelleh amani chungahi koi umaham tihi ahetcheh lhonlou akibange. 
Chule Chunggam mite insunga umdan monghin Uupat kichu thuhi atamin hiche thudolla suhmil louhelding chu Uupat kichu hohi akikhen theilou ahi kihetchetna ahi.Ipichu hitaleh eima insung guithu vanghi kihetnin aphai,ahelou tampi umjongleh.Abaan gahjomkit leohen umdan mongin Kipgenle  Haokip-hi athu hetlhon jong kibang louding mongchu ahi. Ajehchu Haokip hin  ama khanga kipat khang saotah Gundung ahinkhel tapon chule Lhungjang kho kivaipoh’ho jengjong ahepha tapoi, khonunga thu thanga kuona anunghet thubou ahi.
Chubana Elmunin jong imacha ahet phah ana umpon khonunga miseisei bouchu akichin ahibouvin ama hetna’a kona aseijong aumpoi.Kipgenhi Lajang khopijongchu achenna ahin Lhungjang khopijong achenna ahin apatojong  chengkhom lhona apa thigeija insungkin jousejong amabeija kiboljilou ahi.Insung guinu thujong asung apo midang hetsanga ahetchet ahi.
Midangin mi insungthu aseitheiji nahi aman a insungthu akhang guiju thudol akihetjilou jeh’uva  midangchun aseitheiji ahi.Elmun thuhet jousehi insungthu kisemset nungsang jengbou akichin ahitai.Pangah teni thilbol hojong amule ahetkhah tahbeh aumpoi.Kumlekhang ahungche in Elmunin Innpi ahin nga dungjuijin vai ahinpopehtai khang phabep jouvin Kipgenle Haokip chu simlouvin ahinkoitai abullanga pangahteni thubul phu thudolla konchun hitia ahinbolpat khanga kipatnin insunga numei thule thudihlou kisemle kipanho thuchu ahin kichinpat taove.Guinu custom and culture ahipon pienthudol ahibouve customin pendanchu hitihin anajuisahjoi Sating  chu isaanga pengmasa pale insung guija lenjo kipe ahin eichunga patahkhu Sating atingpo akipen asungting khu ama chunga pa khu akipeji’e.Chunggam mite insunga hin eima insunga penglouchu custom dungjuijin insungmin akilapoi tiloi aumin hichu kholaija kimuho kiseina ahin hicheho jongchu alahdan custom aumin, alahdan dungjuija chu alahloule vangchun anu phunga kisimding vangchu custom ahi.Sopi anapaiji danuchu hitihi ahi ami hem aumvanga ama hinamun’na koiding anopjilou jeh’ uchu ahin hijeh achu seithei le bolthei chanchu aseijiuva aboljiu ahi. Kipgenchu aneojo hileh  Elmun’nu Japhal man chungachu mopoh nachu aneisah loudiu ahin tunjong Chinhills langa  Sitlhoule  Kipgen cheng khom hokhu Sitlhouvin Kipgenjoh Siel asutsah’e.  
Hitobanghin Lotjem apen’ masah vangin Doungellin Innpi angah in vaijong apoi, hichejonghi Doungelchu anutoh aumkhom jeh ahi.Chuleh Doungellin Lotjemchu aumlouvin asimkitnin,tukhang jengin jong alenjo hisah aumjongleh agaamji nalaijuve.Hitabang machun   Sitlhoupan jong Doungel chu aumlouvin ahinsim kitne.Sitlhou sungajong amaole amao insunga alenjo ahin simda suhpeh kitnun tua Manipur gama Jampi potehin amao chungaho nile thumlang apaijun simlouvin akoikitnuve.Atumbeh khatnin Thadou sunga umdan themkhat gahsei beute, phunggui dangajong tampi umding ahin akihet themthei nadin.
Kipgente phunggui sungahin abulla patnin achaina geijin minluto lhungkeijin aumin adangho sungahin akimu lhome. Hichu Thadou chun chapa thum ahingin amaho chu Thalhun, Chongloi, Hangsing ahiuve.Abanin Thalhunin Kipgen, Haokip chule Elmun ahinge. Kipgenin chapa thum ahingin apamin alosah sohkeije.Amaho chun,Thalhun na konin alasohkeijun Lhunkhup, Lhunsong, Lhunlut ahiuvin hiche bang banghin kipgen phungbah jousehi minluto aum cheh’e. Haokip hin Lhungjang khopilang chondan lahih jongle adihmopoi Elmunin Innpi anga’a aphung gui mandan jong minluto akimu louhi asungthu vangchu uminte. Chule Elmun hi achilhah ten phungminle mibulkhat minin midangho  manbangin amang pouvin anoilangah ahal’ hallin neocha chahojoh amanguve. 
Tuhin gahseibekit leohen Elmunhi achilhahten phungmina neitah sangin achatenihi ama dinga abah a kisimding ahilhonin Ning-el  le  Hing-el  ‘hi.  Sitlhou le  Singsit tihin amangun hichan geichun angahih laijun, achung chonin Sitlhou lang manghon Sitlhoule Lhouvumhi apeng khom ucha danin aseijun Sitlhou-Lhouvum atiuvin abanin,  Singsit lang mangkit hon, Phohhil-Singson atiuvin  Thomsong mangloi, Singson mangloi  Singsit mangloi hitihin neochacha in amanguve.Elmun chilhah tehi neojo khatnin Innpi ahin ngajing suhpeh jeh in aneojo jepkhat minchu Sating kingahna banga hungkisim suhsuh danin akimui. Chunggam mite khangsunga aumtapoi,a-ingamtai tia kiseijiho jousehi apenpitah aneojopan ama chungapatah chu aseinaji jengseh ahibouve.Alenjole alenpen  hithei nadinga anakibolle anakiseiji ahin hinla khang thuhi aseidohjiho tilouchun chun  ahetlouhel ahijipoi.  
AKICHEN HALDAN : Amasa langa kisei sopi chengchu kingailut sanga gaalla ana kiboltojoh jeh un kiholdohto joutalou khopmin akichenghal gamtai.Adeh in gaalla mi gabulu nomjep-ho insunga hin midangle sopidang tampi aume.Kipgen ho sehseh thu ajong kahetjoujai louhel vangin mun tamtah’a hin avaithaam muve. Tunjong Chiru hiloi, Kholhang hiloi, Hmar hiloi, Failhem hiloi, Paite hiloi, Sukte hiloi, Poi hiloi, Meilhei hiloi, Milong hiloi, Kom hiloi, Kol hiloi seitheilou khopmin aumin tujonghin Belgium gamle US ajong umin akisei nalaije. 
Hitabang banghin Chunggam mitehi ibonun ahoidoh beihellin iumsoh helluve. Singsitjong hiloulaijin Singsonho sehseh jong Meilhei kisoh,Milong kisohkeo hilouvin tunjong Bangladesh border la kon’na 60 mile donah Lhajiing kiti khokhat aumin amin houjong Bangaliho min akisah gamtaovin aphung minuchu Singson tihin akisut nuvin in 70 velkhat aumin atehse pen apaochun eipao ahena laijin 2000 AD kum sunghin adanghon ahetapouve amaho sehhi tinajong ahipon mundanga jong aumin Philipine geijin jong tam thimpi aumuve, hichan geijahi iti ana cheova ahidem.Chule Sitlhoute Tripura lengte jongkhu tuapat khangkit tengle vang Devdas kakiso teiteidiu ahitai atiuve. Seijoulou khopma hitiachu umjengseh ihitaove.
Hiti tabang thuhi India gamsung ihunglhun jouvu Aryanho jeh a  solanga ihung kihei tilluva kipatna hung umpan ahitan koimacha abitsel umlouhella  kihal khopset sohkei ihitaovin haamle paojong kiheto talou ahiala inkuonkhat chu ama phunggui hinala mansah loulai tunigeija kiholtojing nalai jengseh ihitaovin kiholje heloule henasa kihollou chubana hena a kiholto joulou hejong hepha talouhel dimlhajeng ihicheh uve.  Kipgenle Haokip apen nahin Lajang haosapu chateni Chongkiple Chonghao minchu analolhon ahin kipgen hin a Uupa Chongkip min alo in Haokipmin anaopa Chonghao min alo ahi. 
 CHUBAAN’NIN  :Anglo Kuki war jeh in mibul langa Titou insung hojong ahung boikha kitne hichu gaal laijachu gaal bolding thu akihou jiuleh alah’uva phung chedolla Uupapen jichu doungelpa Aisan pa anahiji in hijeh’a chu mi’Uupapen anatijiuleh jaillutna  geijachu mi’Uupa pen minchu anapohjing ahin, guinu kisuutna a mi’Uupapen ahi tia kisei anahipon haosa kikhomji holah a chu aphungu chu avetnuleh alah’uva a’Uupa penjoh hiji ahi. Hichu amanjong ahinlah sangjep kitna phung Uupapen mong mong dana ahung kilah khahkit phatna a Uupa  Lotjempan ahinmah kitna nasatah’a hungboilo ahiuve. Hinla 26.2.1952 nia Doungel phungpi meeting Aisan na Pu Thongam Inn nachun Chairman chu Pu,Thongul Mollenpa ahin Secy. chu Pu Henjang Tuboi KMC anahin hiche kihou nichun boina thuchu anaseijun Pu Thongam chun pendollin Lotjem pahi keima chunga ahinai tin anaphong doh’e. Thongamhi Pu Chengjapao dinga apenpi  anao patah ahi.
KHANG UMDAAN NA: Mihem jousen kihetna  minle khanggui kisimjihi akinei cheh’e.Chuleh kum kitihohi Isrealte chu kum 400 sungin numei chapang simlouvin sang jaguup min  akiseije aumdan chu numeile chapang kisimlou ahinalaije. Hichu kum 400 sungachun mi 12 in pasal lhingcheh 600000 ahinge tina ahitai. Israelte vangchu mihemlah’ah apung theijepte ahinaove, hinla thil umdollin Israel, Muslim, Hindustan hohi chuticheh theidingin aume. Chunggam mihohi mi 100 ninjong kum 400 sungin mihem khujaatkhu hingdoh jou ponte.Akikhet nachu chunggam mitehin itih khangin jong jikop kitihi mivaal khattouvin anabolji jongleh ahin kichepipon ana kideipoi. Hijeh hin namdangho bangin akipung joupoi.Chuti ahileh Thadou chilhahte Haokip Kipgen, Singsit, Sitlhou, Chongloi Hangsing holoi penkhang hi ginchaat dollin 800-600 BC sunglang ahilouleh khangsung thusim kisei dungjuijin ahitheipoi.Ajehchu 200 AD dungahin Kipgenlah’a alhumpenle Hao kip lah’a aneopen Gollut hole Telngoh hojong akhochen daanu chu kho tampipi ana neitaove. 1929 kum vangchun W.Shaw in khang 23 dingin anasunin chule Thadoupa pendan khang jonghi 1300AD khun anasune. Ahinla bung masalanga kisei Muolpi haosapu chapa Thangtin mang Manipur lenga ahungpan kumchu Manipur lengho thum channa aga hipehtan hichijong chu 260 AD langpeh ahitan chuchelaija Telngohte jengjong haosa lentahtah ana umgam danchu naailam talouhel khatchu ahitai.Chule W.Shaw chun misei dungjuija kumchu asuhto ahibouvin chuchelai miho jengin jong khangthuhi imacha chuom anahet louvu akimu chen’ne. Ahinla kenjong ima kahe chuompon lengho historical account nakon’na akihedohho akimu dohho akon na kasut ahibouve. Avellin kiseikitle  364 AD chu Muolpi haosapu Kaikholun thi kumin kiseitaleh W.Shaw account dungjui jin 2008 kumhin kum 1644 ahitai. 
Bible khang simdanin kisimleh kum 1644 kuma mihem tampi umhochu bailam tah in khang ijat ahidem ? David lengpa a kipat Jesu Christa pen geihi kum 1000 ahin khang 24 in akisime.Hiche kisimto kitoh chun kisimleh kum 1644 sehseh chun kisim jongle khang 42 avaltai hinla Telngohte chu akhangu kisimsahle khang 30 simdohjou pouvinte.Haokip khangchu Haokip min ahetdingham ?Amaotoh akhang kibang Kipgen honjong khang 20 lhing louvin akihet nun, Sitlhoujong chuti ma ahin adang jousejong chutima ahisoh kei bouve.Hiche khang thudollahin hetchet malah in ama ama bomsunga neocha chaho geijin alenjole aneojoho kahlah kisan suhmiljeh in mijouse insunga hin kinielna adimme.
Manipur lenghi 33 -1948 geihi ahin lenghi 75 alhinge, ahinla akumhi kum 1915 ahi. Eiho simdoljong hilouva Bible’a khang kisimto kitoh in kisimjongle Lotjem, Doungel, Thadou, Suontah kitiho khanghi khang khatna simthei ahin chule amahon jong chilhah tampi aneicheh uvin, Thadou chilhah hohi tulaija gah hettheijin Kipgen, Haokip, Sitlhou, Singsit, Chongloi chule Hangsing ahiuvin,Suontah chatehi Vaiphei,Mangte,Mate,Baite,Neisiel, Gangte,ahiuve. 
Abullang jepma vekitleohen Titou, Touhin,Toulum,Touthanghi apengkhom ahiuvin Titou chilhahhi pasal 3 ahiuvin Lotjem,Doungel,Haochang @ Haolai ahiuvin, Touhin chatehi  Ni-el  ahin Ni-el chun  Sehtha le Chongmang ahingin Sehtha chun Thadou ahingin Chongmang ngin Suontah chu ahinge. Hichedolla chu ivetle Satinghi hitihin kipeovinte.Suontah in Thadou pentin, Thadouvin Lotjem pente. Achung langaho dingin kisemle Touthang ngin Toulumah pentin Toulumin Touhin na pente, Touhinin Titou ‘vah pente. Hitia kipeh’hi akichen penin ahinla pehdaanhi lampi ni in aume. Khangkhatna pengkhom hohin abaan ban’na petou louvin alenpen pahi kibangtah in apecheh uvin hichipa jehhin khang ahungsot tengle suhmil abailamin anohphahloji’e.
Hichetoh kilhon chun Thadou, Suontah Doungel, Lotjem teho khanghi khang 70 chunglang hidingin katahsanin chule kumsim dollinjong  anaailam penin 600 BC hinte.Hicheto kilhonchun Chunggam hunglhundoh kumchu  2200 BC kumhi ahileh 2000 AD kumin 2200+2000= 4200 kumhi alhingtai. Hiche kumhoto kitoh chun vetohleohen Pu Chongthu a kipatnin tukhang 2000 AD geihi khang 112 alhingtai.Chunggam mite khanggui umdol khatchu numeijeh in  Lotjem apeng masa ahivangin Doungellin Innpi angah’e. Guite apengmasa ahin Thithangin Innpi angah’e, Kipgenle Haokip apengmasa ahin Elmun nin Innpi angah’e.Hitobang hi phungbah neocha cha geijin adime. Hitabanga umdan hohi numei lungput nakon ahijeh in Innpi ngaho lungput nahin numei lungput bangin ahungche phakitne. Lotjemchu Doungellin apaijin, Doungel chu Sitlhouvin apaikitnin, Sitlhoute insung ngajong achung langaho paitheichan akipai kitnuve.   
Chunggam’mite khankho thuhi ichan geija akihol vangin mi sohle kolla  chule midang thaneina  noija hinkho aman nao thudol akimupoi,chuleh midang lahle khopi dunga achenlut nuva chidang namdang hotoh achen hallu chubana akichento hou thujong akimupoi tua  khang nunung tilouvin. Ajoniuleh aneh jenguva angap chatlouvuleh apeldoh jengu ana hijingin tua NE India langkai ahunglhun nuvapat donin achedohle aumden ahung umpeh in Manipurgei hung lhungachu Chongthu group’ho phabep,Lenthang group’ho phabep ,Khongthang group’ho phabep chenghi ahiuvin akikhen theilou domcheh hochu tugeijin kihephato theijin acheng khom nalaijuvin hinla hichengho jonghi kituup tahle kimkei ahidehpon akihethei jepme tibou ahi.Hicheho sonlepah hochu tua Manipur lapat Chin hills gei chule  Kabaw Valley sungahin achengjing nalaijuve. Chubana 1300-1700 sunga sopi gaal jeh’a chunggam mitehi avel avella namsunga chehchaojeh’in NEIndia kalval geijin acheng thaanguve. Chubana hiche chunga kisei mithumho chilhah tilouva chunggam hung lhundoh khanga misagi kitichu groupsagi lamkai’pa tina ahiuvin tun mi thumchu ilahdohle mili groupli umnalai isopi houchu amihemle achen naochu north east India sunga Assamis, Milongte chule meilheite tilou adangsese hi ahiuvin,  Arakan’ ho, Kachin hole Kabaw valley’a Burmis hilou sesetoh ahiuvin, Bangladesh langa Sylhet districtle phabepse bana Chit tagong sejong ahikitne. 
  Eastern Asia langhohi thusimle mihem seikhen chitchet hon Sinotic eitiuve.Hiti chun hiche Sinotic inkuon sunga jonghin haamlepao chiilenam tampitah a kikhen ihikitnuve. Chule hichu Shem, Ham, Japhet tia akisei dungjui jin,Shemetic,Hametic, Japhetic atiu banjomin eihohi Japhet chilhah ihijeh uvin Japhetic eitiuvin hichu Japhetna konin  Gomerle Magog ahin Magog nga konin Sericale Sinim ahunghi kitnin  chubanin Sinim kitipahi eiho hungkon dohna pachu ahunghitai.Hijeh a hi Sinotic jong ikiti kitnu ahunghin hichi Sinim sunga Chongthu innkuon chu ihiuve.Sinotic hohi hiche Asia solangkai sesehi ahung hitai. Sinim sungkon ihiuva  Sinotic tia Thusim luui suut hon aseijuhi  ahungdih peh’e.
Gelkhen nuhite The Thadou Chronicle khun Great Wall of China kisemkhang BC 210 langa natong dinga mitin anamatnu miho lah’a Isrealmi anajao khaho danin aseije hinla, eihohi 800 BC ‘a tu Manipur gamsunga Pallen kitikhu anakisema kiche ngpan anahitan, chunggam lekhabu vang anompoi.Abankitnin Ancient History of Thadouvin apehkit dankhu ivetleh  Thado Thangja kitipa 504 BC kuma Burma gam Tagaunga lenggam hinphut dohpakhu Thadou kipatnapa tin aseije.Hinla chung gam lekhabu vang anompoiajehchu amakhu Hindustan Brahminho ahiuve. Chukitle Manmasi thucheng jong Manaseh kiti Israelte sungapa hisahjong loijong iumun,hinla hichejonghi Chunggam lekhabu anompoi, ajehchu 1500BC khanga tuitobin thusim khun Maalmasi anatin  hichu mibul tinajoh ahibouvin mihemte min ahipon thucheng joh ahibouve. Ichungthu kiholmo kiholkhiel jeh jengseh ahin eiho thusimhi  keimu dollin jong kiholmo nadingle midangkhat kihisah khahdinghi bailamlheh dingin kamu thouve. Chunggam mite thusim suutding dolhi University dunga holle khang masa jepma lekhasun thusuut honjong vang phabep amuthei naovin hinla amaho thilmuhohi kingap nathei vang ahiloudan kamui. 
 LHANGHALTE : Chunggam mite lah a lhanghalte minpohdan chomcha  seijuhite 252 AD kumlanga chunggam miten solang anajotnu chu akiseitan mihonpi tamtah kiloidoh chu anache tajongleu akisei masaho bangchun abonchaova chesohkei anahipouvin hiche achelouse hochu atam hole ahat-ho achedoh phatnun mihem  noise achangtaovin hijehchun ahchate chaangchang  kithepeh petna  aumchanu tobangkhu anahitan ahatmole apaolel hochu delchoile nochoija ana umgamah ahitaove. Alungthim themloijong chu ana umda dehlou ahijeh in phaicham sunga chengden loijong  anatamkitne. Lhanghal aumden phabep-ho jongchu nochoija umloi hochu thinglhang mong mongajong achepouvin phaichamla anaingam pouvin Thinglhang le phaicham chin velhi anabel chetchut nuvin hinkho ana manguve.
Milongle meilheijin lhang kitihi aseithei pouvin ahungsot phatnin Lhanghal kitichu Thangal ahintidoh taovin chukeo hilouvin chenna munpoh dung juijin chunglangaho Thangal akitiuvin phungmin manglouva mipamin hinmang ho Paomei chule akibahpihou khu ahung sobe nalaijin noilangaho Hanghal chule Thangkhal  akitiuve.Bailamtah’a matdoh na theichu milong tahbehle adeh’a Thadouho paohi changkhat chajong kibanglouhel ahi hinla tua milongdana kigel phabep hohi pao le custom Thadou ho atoh alhompenin 75% kibanginte pao chengho jengjong amang theilou nambol simdanle phabepsekhu.Chule amaho sunga phungbah phabep hochu, Lhanghal Changsan,Lhang-um,Khuongthang, Lupho, Lupheng Hangmi, Misao, Mirhem @ Milhiem,Neitham hohi ahiuve.Tuma sangchun Thangal General chu meilhei tele milongte akichu uvin amachu Lhanghalte Phaichama anacheng hojoh ahi.Tuvanghin Thangal hohin hoijakon koichilhah ahi geiju akihetphah tapouvin milong naija chengho milong danin akigellun, amahole amaho geijinjong Thangal Naga geijin atitaove.Ahinla ahi tahbeh pouve. Abul langu kichien tah’a ahettheilou tahjeh uvin India sunga dinga miluikhat namluikhat hijengin akimohsei taove. Chubanin asopiu chunggam miho khonunga Manipur hunglelhun Lhanghal honjong isopiu Lhanghal hoThangal,ana kitidohhochu Thangkhal, Hanghal ana kitidoh nakah un Thangkan atikit nalai juve.Hitihin Thangkanphai, Thangkan gam,Thangkan Thanglunpa geijin atibe nalaijuve. Lhanghal, Hanghal ,Thangal, Thangkhal, abonahi Lhanghal tina ahi cheh’e.
HMARTE AKON : Mibul penchu “Nilachal” akiti. Nilachal chatechu 7 ahiuvin amaho chu Nelvan, Nelsun, Nelpuising, Nelsung, Nelkhup, Nelphiel chule Nelkim ahiuve.
Nelvan kitipa chiguija kona kisim ahiuve.  Nelvan chun Vanso ahingin, Vanso chun Jate le sawn-ngai ahinge. Sagi chan napa Nelkim chilhah chu Changsan, Leiri, Ngente, Ralte hi ahiuvin amahohin Hmar apotapoi.Jate hi Hmar sunga sating kingah napen ahi. Ralte, Garo,Jaintia,Mising chenghi thakhat ahiuvin aminpoh uhi kigamlat lheh daanin umjonguleh.Chule seibai lamin Titou insung ahiuvin mibul langho ahiuve.

Phunggui thuhohi akivetleh tua kiseipa jonghi mi 7 ahiuvin Hmar’te  simdanhi kavetle Chongthu in chapa 3 aneijin amaholah’a khatpen pen nakona ahidiu tahsan aume chenna munho akibahlou tengle minpoh jonghi akibangji tapoi.Hichelang gamkai jahin chunggam miho tilouvin midang mongoloid hohi Tibet mi jengseh ahibouve tua Nepal gama chengho  mongoloid ho jongkhu Tibetmi jengbou ahiuve. Hiche Tibetmi tilou mongoloid jousehi eastern Asia langakon ahin Chunggam mihobou ahiuve ajehchu tua Hmarte suutdaan jongchu Chongthu chiguipa hidingin ahiuve.Tua igahsei baanun mi 7 loi 7 lah achun loithum chu ladohleohen loi 4 chilhah hochu  NE India sungchu alosoh’u ahitai tichu bailamtah’a hetthei ahi.Govt.vetding chun chiile nam vangchu tamlheh nante. Chunggam mite hinkho umdanin Innpisung chilhah hohin  Innpi anada lhaaovin mipiho anahoidoh jiuvin achuomin ana umnom jiuve.
 Hicheto kilhonhin kavetleh aloiloija chule agam agama phunggui thu kisuutdan hohi kavetleh kumsao tahle  khang saotah ahibana  gamsaotah  thu ahitah jeh in hamle paojong akibang tapon seidanjong athucheng akibang tapon minhojong kibanggam talou ahigamtai. Ahinla koilangin boljongleohen adoidan abullapat tukhang geihi thakhat ahisoh keije. Ihung kondoh naohi honkhatna kon ihidanu akibang cheh in chule alenpenpa sunga kona hung kisim lhaho jouse jonghi amasa a kisei bangachu atingpi guija kona hiuva ahivanga thuchienho kisuhmil gamho ahijiuve.Ajehchu chunglanga kipatna Chinhills, Mizoram, Manipur geija kikhen louhella hungkivop jingpeh hohi loi phabep lah achu ahungkinai behseh jepjeh’a kidalhahto nomlou kikhen nomlou kikhen theilou chule kilhonlouva hitheilou khelkhel ahijeh uvabou hung kilhonpeh ahiuve.Group khatna kona khatte suutdan chuomjep dingham itile minhole thu chengho seidan akikhel  jepnan athusim, athulhuong thakhat ahisohkei thou thouve, hiche lah a’hin aumthim jingjeploi aumin avah’hat jeploi aumin, hiche dungjui chun  hamlepao jong midanga lahbeloi le asunga pendoh be chule akisembe loi hitia hung umdoh gama hichanhi kisoh gama ahitai. Chuleh asuut lhajousen alenpenpa chilhah akonin ikisut lhakit cheh uve hichehin  avetsah chu  mibul khatna kona hung kikhailha sesehin hitihin asuutcheh uvin hichun mibul khatna kondoh ahiuchu avetsah’e.   
POLITICS DOLLA CHUNG GAM MITE : Gahsei jengtheijin India chamlhat jouva N.E India sunga chunggam miten gamle nam thudolla thilkibol-hi 1966 langa MNF mina kibol chubou ahin, hiche masanga Pu Colonel Sonkhopao chula ana losamtan ahinvang sopi ulenao khentum beihella lungthengtah’a lungtup ananeichu ngailut aumdan khang thusimjousea suhmil dinga lomlou penchu ahi.Hiche MNF mina thil guonchu athule anatoh chu alolhingin hinla gelphah joujeplou jeh in athubul chun ahinpojou jeptapon insung kibaona beple khoisatnabep chu ahikha tai.18th May1987 nikhohin chenkhompi jousen nanghon jong kidellun phatah’a kahinsot chehdiu ahi ati sohkeijuva ahaseibehseh phatnuva tohban jopkitna dinga kiphukit nikhochu ahin, ngaichatle lungtup behseh’akon ahiloujeh in natong  hohi alhasamin akisei bangachu  akhoh sah houhin ahaatdiule ahaat loudiuhi amahon ahasotnule ahasot louvun apoh dingdanin aume.
  Tulanghin NE India sungah tampi ahung umdoh in Manipur sungajong tampi ahung umdoh’e, ipichju hitaleh dinmun hohi aban banin gahve tadiuhite. NNC kitihi milongte dinga political langa kiloikhomna min masapen pahi Naga National Council tina ahin 1946 kuma kipandoh ahitai. Phijole aloi misagi chu NNC minin milongte chungthu dollin MK Gandhi toh ana kimutouvin akihoulim naovachun 14 August 1947 joutengleh milongtehi  chamlhat gamkhat ahi tia phondoh ding ti thuhi ahin hichu 19 July 1947 chu ahi. Ahinla MK Gandhi chun India independent kiphongding hitahila  milong honjong independent amuding hitachu la’em, keiman kadou mah penchu Britishte thaneina noija aki-um hibou ahin ahinla tua amaovin eidalhah diu ahitai, ken kadeichu nanginjong Indiahi keija ahi titheijin, ajehchu keiman milongtechu nangin nangailut  bangin kangailun keima mi’le keima a bangin  kagelle. 
Hiti a’chu India  chamlhat nachu keija ahi natithei louleh nathuseichu aban seibedatan nathilgon jousechu kingahtan India freedomchu najopnom loule jopdan koiman najoplou jeh in hunamin nabol ponte,ajehchu ken hunama kibolla kiloikhom kadeipoi mijousehi ken kangailut akibangin sopikhat bangin kagelcheh  tihi akidon butnaochu ahi. Ahinlah lamchuom chuomin kumlelha ahungche dungjuijin tanglouvin ahin mano jingun Assam state nakonin atumin ahung umdohthei taovin 1.12.1963  nikhon President Radha Krishnan chun Nagaland  state chu kohima ground nah phondoh nale thensona aneitai.Ahinlah chamlhat delna natohchu angadeh pouvin ahung chesao beovin 11.11.1975 nikho jongchun kiphasah na singned anabol kitnun Govt. thalheng hole milong lamkaihon hichu Shillonga anabollu  ahijehchun, Shillong accord akiti. President Phijo adohlou jeh’un hichu ajop tapouvin 1980 kumin NSCN kitihi ahung umdohtai. 
Milongte chamlhat delpatnahi 1946 kumapatna pansatna’a neithei ahitan hiche kuma patna isimleh 2008 geihin kum 62 alhingtan alangkhatna asotne akiti vangin thumasa holah a anukhah pen ahin chule amahon anapat danuhi India independent mu masanga MkGandhi koma anasei tho’u ahi. India independent delnahi 1857 -1947 gei ahin kum 90 lhingset alutnin  seijoulou genthei thohle thisanlonga kona ahin mudoh bepmu ahin India freedom government thusim jonghi suongmantam sanga manlu ahi.
Abanin Manipur lenggam chu Britisten 1891 kumin ana vallhum taovin lengin meilhei techu anatung naovin ahinla athu chu Britiste Knight title apeh’u ahin hichu loupina thiljong ahipoi ahinla leng thaneina sanga lejo danin anakigelle.  Meilhei tenjong surrender anabollu ahipon,nasatah’a asatnu ahin alelkheh’u thubou ahi hichethu jonghi atumbeh in kiseile chunggam mite adiuva anaphatnao asuhmilluva loupina jengbou ahin khoh sah phatnuva hitabang vangsetnahi atolo’u ahi.Ajehchu aleng innpi sunga PuSoja Singsitle Pu Nehlam Haokip hinkho anasuh mangpeh uvin hichi athilbolkhel nalamun gaallen ahung umding phatchun Chunggam Haosaho henga kithopina thum dingchu ana kiphatlam jeh uvin ahileh achanguva adin phatnuva alelnah nah’u ahitai.Anapang khom khaleo Britiste chu Manipur gamachu kijumso teiteidiu ahi.India chamlhat chu anajop daoleh alengamu chu Britiste achedoh phat nuvachu  hingdoh kitna ahitan lengpa chun ahethemlou mong ahidem, guh thima koltechun ana lheplhah’u ahidem, guh thima sumlepaija achoh’ u ahidem aki seithei tapon hitichun 15.10.1949 kumin agam lengpa Budha chandra chun  India chamlhat juinading soi anapetai.
  MNF movement 1966-1986 ahin kum 20 alutne anadoijuchu chamlhat ahin kipalna lentah khat ana umjeh in  imacha deibang ahithei taloudinga ana umtah vangin chief right thanei nagama hole Lusei Hills outsider hojong anajaotha khah jallin state khatnin ahung umthei kitne. Tua  Nagaland le Mizoram hin union state amulhonhi vangphatah ahilhone.  Manipurlin 1972 kumin statehood amukit’ taovin lenga akipoh kitnu sanga amipi dinga phajovang ahi.Tukhanghin NE India sungahin movement organisationhi ahung punglheh jenge, hinlah phatah a igelleh state neihon abolluhi tupledoi khatchu umnantin gamle nam thudolla kingapna lhingset vangchu ahitapoi. Chunggam miten tugeija amulou laijuhi achen khompiu chengsen jong angalelpeh daanule akhoh sahpeh daan’nuhi akidang lheh’e hitabanga midangin adinmunu akhohsah peh namdang kahekhapoi. hicheto kilhon  chun  Chunggam mite political hinkho thusimjong phabep gah seiju hite. 
Milongho chun 14 Aug.1946  chu kakipatnao ahi atiovin hichu NNC kiphu dohchu ahi. 21st 9th 1917 nichu Chung gam mite haosahon saba aneh uva Britiste  saatna dinga thulhuhna asemuva chule khojouse’a sajaam alhah uva, thingkhole malcha toh anasoltha niuchu ahi. Abolnao ajehpenchu 1916 kum langachu chunggam miho gamkai phabeple milong gamkai phabepchu Labour corpma dinga anapui gamu ahitan chujongle 1850 langa Kuki levy tiajong mi 200 ana manchah uva Kasar gamlanga mihem gaalbol dingho suh nemna’a anamansao ahitan tuajong hitia chamlhat tah’a umna gamsung geija abolkitnuhi tia athang tompiu ahin W.Shaw jongchun alekhasutna achun  labour corp’to ahung kitokhah jeh’a kipaome bou ahin eitheida naohi sotthim ahitai tin anasune. Hichehohi Britishten jong ahetlou ahipon chule Chunggam mitenjong minphat deina’a chamlhat delna thutoh kisuto ahipoi chamlhat del ahinaohi adih tahmong ahi.
1917-1919 jalen gaalsatna chunga lamkaihole haosaho Suongkul-lut hojong ahung dohchai phatnun  lunghel puldou ahung daidomin 24.10.1945 nihin tohban jopkit nadingin KNA (Kuki National Assembly) ahin phutdoh kitnun ahileh akigontup kah’uvin 1947 kumin India Independent ahunghi kitleh alung gellu chomkhat akicholdo kittan independent dana anagelkhah jeh’u ahi, dihjongvang dihthou ahinai ahinla union sunga political development ahung khantoukit phatnin akitumsah nomjouse dingin kot lentah chu ahung kihong kitnin ahileh union sungajong state ahungpung tultultan ahivangin chunggam mite lungthim machun midangin geljongle kitumsah nading lungthimchu gellinjong ana neinom pouvin lungpitah in aumjing nguve. Tujengajong agelnom loulaiju ahin hinla achenphanao gamjouse’a mijousen akhohsapeh behseh phaat nuva ahinbol khah’u bou ahinalaije.
Mipi minpohthu jeh in sopi hina kigeldao theiponte, minpoh sangin thisanjoh alujoi tin doiletup thu machu malaija tabanga dinga anakisei kihouvu ahijehchun apangkhom jouchanchu ana kipangkhome movement nachun, ahinla aman kinejousa gama chengholoi mopoh najep ana hikhah jeh in lungtup bangchu anahithei tapoi.Vaai khonung banga aumvangin chunggam mite dinmunhi akile aumchuom dehpoi.Koimahi ama changding jengjong  tongnom akiumpon gamlenam le mipidinga hung kipedohji hohi ichan-geija ngailut uma hitaam...!!! chitinle namtin lah’a jong. Tunjong nampi khonung ding gelkhohna jalla kipedoh hohi iti ngailut uma hitam amam mite jousedinga meichang panmun banga panga ahiuve.Tupet 1987-2008 sunghi mivetdin nampi dinmunhi hoiloulaijin kimunte hichu adihtah ahi ajehpenhi seidinga um khatchu seilouva a’um nahlai jeh-hi ahin, seiloulaile seimanlouva ana umchu seimanlouva aumjing jeh’hi ahibouvin ahungkisei tengle boinadingle ahimoding umtaponte. Aseiding jongchu midangjong ahidehpoi chule  seidinga um thujouse jong hetsale suhtohsa jeng ahibouve.Dr. Robert missionary pachun independent geijong bailamtah’a namu thei nadiu aume kiseijun anatipetna Chung gam mite aseithei chujat uma seinading lungthimnei ana umlouchu apamailheh in, abanin adeh’a political khanga mipi lamkaija anapangho in sopi ulenaohi koikoiham chajong anahetlouhel ahikha hhi vangset hamsiet aum lheh’e.Hiche tenihi tukhangahon nampi khonung ding thudolla chihtheina’a neiding ahitai.
1972 kuma Manipur gamjong statehood ahung hiding phatnin Lt.Governor chu Dr.Kohli ahipetle  Hill Commissioner chu Ramunia ahipet ahin Nepali hon hiche DM road touhi nepali constituency’a semna dingin ngehna ananeijun,guhthima kibol anahijeh in midangchun anahepon  hill area chuleh tribal area ahivangin guhthimin anabolpeh lhone.Nepali tia  atuma semlawm lawm vangchu anabol pouvin ahin unreserve tin ahin semuve. Hichejeh-hin amahodingin dinmunchu aban ahung umbebe theijin abanchu ahung chebeovin ahileh revenues ahin lalut kitnun chuban kitnin Panchayat jong ahinlah lutbe kitnun ahile India sunga chendaan pilhing setnin agam miho sangin aneijotaove. 
Ahinla  hichithuhi agam mihon adeilouni ahunglhun tengle kiladohkit theiding ahi.Lungletha vangchu lutding ahitai.Hichithu ajong aphatcha deiloule noplouna thu anakibol khahthei kitlou jonghi aphamo lheh’e.Tukhangin might is right kitihi politics phapena gella  chepi atamin boljong abolluve, adeh in chunggam mite jonghi achen nagam jouseuvah hitihin abollun hampa bangin vaat ongtho dingin agellun abolsaojong atamtai chule amahojong gentheina seitheilou thoh  atame, hinlah nagamu ahipoi tia abollu vangchu ahipon, chule nachen naohi kagam sungu ahi tiajong abollujong ahipoi.Hiche thudolla hetkhen jingding khatchu Bodha Chandra  lengpan freedom govt. jopnachu signature anape jongleh amagam chu tua Kanglei phai cham sungbou khu ahin apu apaan anapeh dohsa Chunggam mite gamchu ajaopoi chule jaojong jaothei louding mong ahi.
Ajehchu hiche Kanglei phaicham sung tilou Manipur thinglhang gamhi meilhei ten avella achukit naothu aumjongleh amaole amao kipalding ahinalaije ajehchu hiche Manipur gam thuhi abullanga akipat jongle chunggam mite abou ahinalaijin political khanga akiseile jongle hikitnalai ahin,insungthu tabang geija asuhmilkit nahlaiju vangleh koimachaan oi-tapou vintin, amao jengjong ki-oipouvinte ajehchu 27.5.1851 niachu Chandrakirti lengpachu Kangleipak tilou adangsehi nangho khutna kapeh ahitai tia anaphon dohsa ahitan Britishte ana kisatlona jongchu kum 66 Manipur lengpa akona chamlhatgam hinungsang ahijeh ahi.  Chubana 21Sept1917 nikho’a nampi chamlhat tupna’a Britiste satna dinga Jampi khomuna thil anakibolchu numeile chapang geijin suhmil louhelding ahi. Tunjong hicheteni natoh chu akingahna aumkhapon athujong ahingjing nalaije. Britiste record toh kilhona Kuki minhi kimang nalai ahin anagon patnuva patna chu 1917 toh banjom dinga anagonu ahipeh e.Chuban’na Chunggam mite khopi Moirang muna SC. Bose toh INA  flag ana kikhai doh’a India freedom ding delna’a hinkhole kholeveng ichan geija ana kipangham tiho kisanjong Chunggam mihon anaseihih jongule vaipohna anachoiho India govt.vaipohonjong   ageldoh louhelluhi India vaipoho jonghi tugeija chamlhat kidel khang thudolla thilkibol hohi ahephajou khatcha aumkha pouve.
  Ajehchu chunggam mitehi thudolhi ahoinale angeina maimaija kisei ahipon adihnao, athilpha bolnao, ahatnao ,ahansan nao, agaal haatnao jousele aminphat nadiu jouse jonghi kiseidoh khalou koimanjong holkhalou ahin adoltahchu amaovin apohdoh’uchu ngailou ahin,solkalchun aholtupding  johbou ahi.Hijehhin koima hetnin aumdoh paipai tapon thilpha kibolho jousejong chidang namdanghon kisei phatnale min phatnan aneigamtai Nuolna beihella Chunggam mite minphat na midangin akilahle achan thuho lah’a khat gahseijinge,chunga kiseisa INA puonlap SC Bose toh anakikhai dohna khopi Moirangchu meilheiten minphat nan aneitaovin chule freedom govt. ninjong meilheite minin ahetaove,asunga chuta bang thu akiseidoh loulai ijat umnalai jam...?? Manipurla Chunggam mite lengchan kipatna munchu Moirang khopikhu hilou ham...??? Pakhangba lengpa lengmasa penpachu Chongthute insungmi hilou ham ? khulkonho lah’achu  lengmun ana kichupipa Poireiton kitipa jongchutoh insungkhat hilhona ahin hichelai khangachu midang lengmun kichuthei nading khopma  thaneile anatam  chen a’umpoi.1857  napatna India in cham lhat anadellu ahitan, 1917-1919 kumthum sung chunggam miten achangseh uvin ana kithopi nalaijun, abanin Subhas Chandra Bose toh ahung kivop kitnun Burmagam ahinjouvun ahung gaalkai peh’un Chindwin gallah Chunggam haosa jousetoh Japan Armyhon kihoutohna aneijun amaho thahaat najallin Manipur gam ahung lhungun hitichun Chunggam haosahon anadeipeh dungjuijin Subhas Chandra Bose jongchu Netaji ahung kaidoh joutil ahito kilhonachun chunga kisei bangchun Moirang khopi achun nampi jalen puonlaap chu 18th April 1944 nichun akhaidoh taove.Hitichun apang khom kitnun hicheho jousehi India sunga jong geldohle hetpeh in aumtapon, Chung gam haosaho lung gellachu sangah chunga kalung damlou tichu ana umah ahin 1917-1919 thu jeh’achu hapan’na anapang  ahiuvin, hinla Moses thilpha boljouse  Pharaoh lengpan Hebrew mi ahi ahetphatna asuh mangpeh banga Chunggam mitehi Indiate, meilheite chule Japante dinga natonghat pente chu ipijeh mongmonga union sung hihen chennagam state  sungho hijongle hichan geijahi asumsel khumu ahidem? amaho lamkaina chacha bou adomsangun natong mong mong mitehi ageldoh tapouve.
Union sunga constitution toh kitoh a thuum maimai hojong tampi apegam taovin thisan tohle natongtehi tugeija ipijeh pena union sungahi gelphah’a umlouvu ahidem imacha khohsahje ahetlou mongu ahidem, khatjoh johvang hinte.Atohnao jousejong amaho minin akisunpoi mitinin atoh dungjuija minset hihen minphat hijongle akipoh chehding mong ahin ibolla amaohi chang theilou hiuvintem ? gel angaije.
Vondaan: Chunggam mitehi chunggam ahungdoh masangu jongchun Phoipijong amangtaove tijong akiseijin, chubanin Chemjong aphatah Joudichem kitijong ana mangtaove.Hiche Joudichem umdanchu hitihin anakiseije.Amaho chun aman lou diu tenguleh ahekuolluva konggah banga akonguva akipohtho theijiu, ahivanga chu amanding tenguleh akam nachu ameh peljiu tengchule itilamin mangjongleo nemlele kitlouhel ahi akiti.Von’vanghi tillachu ipi anavon nuham akiseithei tapon hinla eiho gah hetphah theijin puon jaang’ah kitikhu ana hijengin tua boitong sangkhol kitiho khu 18th century langa saapte style kila ahitabouve.European gamho jenginjong longpant ahinchen patnukhu 18th century bullang ahibepme. Vonho lah’a dingin delkophi sangkhol sangin ana khohsah uve. Chubanin numeile pasal-hin tillin asam anakihoi cheh’e. Ana tahsan daan’ nuchun samlah’a hin mihem hinna achenge anatijeh un samhi anatanjipouve, gaalla mi anathau jongle asam abantanun ana kichoi jiuve. 
Chunggam mitehi itih khang ahin gaalkuon gaalbol laileh numeile chapang chunga khutlhah chule paolel jothoho chunga kipasalsah hohi abolngai pon, chubanin amao haatna gamle  athaneinao gama midang hungvahlut apaolel hohi amaho banga lung ngam pella lungmong tah’a amaho bangbanga aumthei diuhi adeipeh jiuve. Chule gamleng sadel  dinghole gaalkuonding hohi hoilai munah umjongleo chunggam miten ana nit ngaijiu  guchaat,jotho miho chunga kinoptaal kititabang hole numei chunga kichep kitihi itihkhang ahinjong khanggui sungahin akibol ngaipon boljong akibol khapoi. Chidang namdangho vanghi khatchajong hitabang kigahnanei aumpon atohkha jouse hamphatah’a kigel jengseh ahiuve.



Comments

Popular posts from this blog

THADO WARFAR

Thado Warfare. The Thado is an enemy by no means to bo despised when tiie matter is one of jungle- fighting and guerrilla warfare.^ Initiative is not his strong point in war, and he will readily admit that his best plans for taking the offensive are conceived in his cups and abandoned with the return of sobriety and consideration. Thus during the Thado rebellion of 1918-19 plans were repeatedly made, and as often abandoned in the morning, for sending parties through Naga country to cut the telegraph wires between Kohima and the plains as well as between Kohima and Manipur. His tactics are mainly defensive and the prevailing note is ‘tip and run.’ Ambushes are laid, posts or camps are worried by night attacks which there is never any intention of pushing home, and the enemy is generally harrassed. but never engaged in the open. Stockades are built across narrow paths where the turning of them is likely to prove tedious and prolonged, and are defended as long as the def...

THE LUSHA1, KUKI AND THE ALLIED TRIBES

THE LUSHA1, KUKI AND THE ALLIED TRIBES In spite of some differences existing between the Lushais and the Kukis they can safely be described as allied tribes belonging to the same group. Again. among the Kukis themselves there are several more or less different triberr, e.g., the Chasads, the Sooties, the Howlongs etc.' The Kukis. in fact, come under the jurisdiction of several states. The Lushai Hills of Assam, a part of north-eastern Tripura, a part of Southern Manipur, eastern ranges of Chittagong and a part of Western Burma are inhabited by these tribes who carriad on depredation for many years indiscriminately on all the neighbouring tribes and territories. Mr. McCabe. I.C.S.. who was for sometime Political Officer of the North Lushai Hills, in his famous report on the outbreak among the Eastern Lushais in March, 1892,has classified the Lushais geographically. According to him the word 'Lushai' is a compound word,. consisting of two component words: Lu (meaning 'h...