Skip to main content

DAPA CHON THUSIM

Dapa Chon thusim

Masanglai jin Vanthang kiti mipa khat ana ume. Aman numei mel hoitah Lhangminu kiti khat ana kichen pin ahile Chapa ni ananeilhone. Achateni chu Dathang le Dapa akiti. Aneojo pan anu noi achiepnop laitah in anu Lhangminun anadalha tai. Hiche nia patchun naochaga chu agenthei hinkho ahung kipan tan ahi.
Dathang Kelcha delthei ahunghi laijin apan meithai nu khat akichenpin, amanun jong chun cha khat ahin nei tan amin Jamloupa asah taove. Anuno nuchun Vanthang cha masa teni chu amu nom hih beh in, a’engbol jing keitan ahi. Tongthei thamthei jong hilhon loulai chu nilhum lhumin loulaija chun na atohsah jin ahi. Ama chapa Jamloupa chu louto langa Lui (Vadung)a chun akichep nilhum sah sahjin ahi. Nilhah inlama ahung kile tengu le ama chapa chu mangvom (thing meikahvom) anupeh jin, Dathang le Dapa chu asilthengjin, ajipa jah a, “Nacha teni hi kivet tang, tohding thamding atilhon pon, sun nilhum lhumin Luijah akichem nilhum lhumji lhonin, keima cha jengseh in bou na tong nilhum jin ahi” tin joule nal in ahehse jitan ahi. Hiti chun, “Sei ngailou chapang ahilhon’e” tin jingkah nilhah in ahang hangjeng jin, ahouse se jeng tan ahi chule vohjong avojin ahi. Hijeh chun chapang teni chu amitlhon’ah mitlhi ahulman pon, anuno nun abolna lhon chu genthei tah in athoh jing lhon tan ahi. Apa lhon chun ima abolthei dehpon amoh vet vet thojeng in ahi. Ahin nikhat chu Vanthang umlou kahchun amanun jong Ahpi noukai hangchu aman in, adapkah dungle ajunthahna ho achuhpop sah in, ajipa ahungphat in, “Nacha teni phatmona hi kivet tang, eibolna lhon hi kibolna hinam” tin avetsah tan, “tu tua nagathah mang loule ikikhending, keijong ka inn’a kakile ding ahitai” tipeh e. Ajipan jong hichu atahsan in chute lom loma umlhon ham atin, gamlah’a apuijin, Ahmul tampi toh apohthan, Munjaang khat a chun akinga taove. Hiche laimun a chun Kho ahungjing tan ahile apan thing ahinchomkhom in mei ati peh tai. Jankah’a achateni ihmut kahlan’in, guhthimchan ahindalha tai. Achateni chu aven alungset lheh jenge. Ajinu thu anielngam kitlou jeh chun adadan vengam lou sa san ahindalha nah nah’e. Hinlah ahungkhahdoh lhon’a inn ahungnung lhun theina lhondin hiche laimun’a pat chun Suonglheo le Ahmul hochu ahin lhahsah phei peh tan ahi. Gammang lah’a chun Kho helou chapang teni chu ageh khovah lhon tan, jingpi phielvah chip chep dapjin jenin, ahungtho doh lhon le apa ana um tapon ahi. Hichun gammang lah’a chun avahle lhonin ahile Ahmul hochu amulhontan, ahinjui lhon le nilhah lam in Inn ahunglhung lhon tai. Achateni amuchun, anunonu lhon chun umje touje helouvin anihlha suhle toule athon, indung invai asun, ahangjah jah jeng tan ahi. “Kagathahdoh tai nati hilou ham hoiham namithah doh” atin ajipa chu ahousen a inlama kile din akigo tai. Nikhat hi amanjong acha teni chu gammaang’ah apui kit in ahile agamlha lheh jeng tan ahi. Dathangin jong ache khahlouna gam ahitah jeh chun, “Hepa hoila iphah uhitam” atileh apan jong, “Naputoh kathang kamna lhon” atipeh e. Achebe kit un ahile Dathangin adongkit in, “Hepa hoilai iphah utam?” tileh, “Napu to Kasielnou lona lhon” atipeh kit e. Chu in hetphah louna gam’a apuilut tan, in’a patna gamla thimtah Muolchung khat’nah chun Kem sangtah ado in, kalbi asemdoh in, acha lenpan, “Hepa nidang ithaang kamlai lhon’a bon bol louva, hiche kem nado hi ipiding ham” tia adoh lhon le apanjong, “Gamle go vet tupna ding le kehbe nading hichu” atipeh tai. Hiche Kemchunga chun atou vun, apachaovin alel lheh jengun akicholdo taove. Akichol laijun achateni  a-ihmu lhu lhon tan ahile alungse behseh in apheichung akikhapsah tan ahi. Apheichunga lungmongtah a ihmu achateni chu aven avoujang analheh jenge. Ijouse agelin adalhah ding Chula ahitan, adalhah nungle hoilai ipi anehlhon a, iti hinkho aman lhon ding ham tia agellai tah in anuh ahungbing tan amit’a mitlhi ahunglonglha tan, achateni chalpanga achun ahile ahungkhang lhon tan ahi. Hichun achatenin, “Hepa lhonlhi ham thonggo ham?” atileh, “Lonlhi hida dem Boi, thonggo hida dem, ihmu lhon tangem” atipeh le a ihmu kit lhon tai. Hichun achateni chu Kemsang chunga chun ahin dalhan inn lam’a hung kile tai.
Achateni chu ahungkhah lhonleh apa chu ana um tapon, aholmo hel lhon tan ahi. Gammanglah a Kemsang chunga chun adinglhon in awsangtah chun, “Hepa Hepa” tia akoulhon vang in apa hougin akija mong mong tapon, hichun Dathang jong Kemchunga patchun akijut lhan, anaopa kumna ding kalbi phaten asempeh in, ahungkumlhah lhon phat in apachu gamnoi aphengin aholtho jeng lhon tan ahi. Amudoh dehlou phat in, “Hepa,…….. Hepa……….” tin awthongje ju chun gamnoi dainoi jachu akou lhon’a ahile, mikhat in “Hoi……….” ahitin agavet lhon le koima ana umkit poi. Hepa tia akoukit lhon le Gampu chun “HOI” atikit tan ahi. Hichun amanin, “Kapa nahipoi, Gampu nahibouve” atilhone. Gampu (Thilha) ahi ahetdoh lhon phat in ahung kile kit lhontai.
Apa la aholmo hel lhon tan, amanila gamnoija chun kicha sasan, gilkel le dangchah thohpum pumin asun ajan in avah le le jeng lhonin gentheina sangtah chu atoh lhon tan ahi. A upa jong lunglen kisan, anaopa chu gammang lah’a chu ahinkaijin, ahunglhon le ahet khahlou nao gam ahijeh chun suhna ding helouvin a umlhon tan ahi. A upa jong alha asebehseh in, anaopa kom’ah –
“Meithainun Ahkho akisi’n, Lengvai lousongin, Kajo toh chang’ang eikhenloi” atin ahungvah phei phei lhontai. A-upan jong anaopa kom’ah, “Kanao, hiche a hin ana’um tang’ong, keiman khuche Thingphung chunga khun kal’ing ting gamle go gaveng kate” atin thing chunga chun akaldoh tan ahileh, thingphungbah ngotsa akohom sunga chun Vaphol (Pholva) Tui ni ana um’in, agilkel adangchah jeh chun adonin ahile amul neokhat khat ahungkeh tan, ati ahungthah in akithin thin’a akikhot khot le alhamul le amul ho ahungkehdoh tan Vaphol akisoh tan, anaopa Dapa’n jong, “He’O keijong keijong” atileh a’Upan, “kanao kamka kamka” anaopan jong akam ahinkah in, chunglanga patchun Vatui chu ahinsun lhah leh vatkhat bou avalut in, amul le alha ahungkeh pan tan, aleichu thah asan achil asetna ahile  asetlha jou tai. A u-pan jong amohchu agah sun kit le, thah asakit in akikhot lhah kit tai. Vaphol tuila adang a umtapon, a-upa chu alengthei tan, ahungleng tai. Chu in anaopan, “He O, kei I kati ham?” atileh a-upan, “Kanao, liebel liebel” (Lie=Shadow) atipeh tai. A upa liim nung nungchu abelle len, hinla linglah khaolah, kolkenlah le suonglah ahijeh in aphajou jipon, chuleh thing bohlah ahitengle a’upa lie lim chu amuji tapon ajuithei ji tapon ahi. Hiti chun Lhemlhunga akiseplhun a-upan adalhan aleng mangtai.
Dapa jong kicha pum pumin achangseh chun gammang lah a chun avahle lejeng tan, munkhat a chun Theichang phung khat ana umin, ana mindeh jengin ahi. Gilkel le thachol tah ahijeh chun Theiphunga chun akaldoh in anetan ahi. Chutia theiga anehlaitah chun Sumtum kaite pachan Sumtum ahinkai lhon awgin chu ajatan, akouphei jin, “hunglhon o, theichang amin’e, hungnepa lhonin” atin, ahunglhon phat in Dapa’n jong, “Hepa natengcha chu neihinpe tadin, theichang minlai lai hinsut lhah peh inge” atileh khatpan jong tengcha chu apetai. Dapa’n jong amin hoisel khat atengphe muh’ah athil in, “Hepa nakam kah’ o hinhet peh inge” atin agahkat le, theichang chu akamsunga henglut bang akisan, akamsunga thengcha asunlut pai paijin asunlih tai. Chujou chun achapa jah’a, “Sumtum chu iti nakai lhon ham neisie peh in, naseilou lekatha ding nahi?” atileh aman kicha sa sa’n, “Kapa chun hiti hin akaiji’e” atin:
Sumtum kakai, Paitum kakai,
He….. ho, He…ho……” atiji e atile, Dapan jong ama sei bangchun aseijin patjanga chu akai le ahungjel tan ahi. Chuphat chun aman jong Sumtum kaipa chapa athat kit in, Sumtum chu ahin kikai tai.
Dapa chun Sumtum chu akaijin ache chen khokhat aphah phat in Khomuol’ah akinga’n, Sumtum chu Khomuol’a  chun adalhan khosung alut’in, vengning langa In khat’a agalut le Meithai tehsepi khat anachengin, hiche’a chun alhungtai. Nilhah vaikon hung kile jousen Sumtum chu amuvin akaiju le akaibut a umtapou ve. Amujousen Haosapu kom’ah agasei taove. Haosa pun “hiche Sumtum chu ka in’a hinkai lut lut chu kachanu toh kakichensah ding, kagam jong akehkhat kapehding ahi” tin aphongdoh tai. Khosunga gollhang hon aban banin Sumtum chu akaijun akaibut’ah khatcha a um tapouve. Chuphat chun tehsepi in’a jinlhung Dapa’n Sumtum chu patjang in akaijin, “Sumtum kakai, Paitum kakai, He… ho, He… ho,  ” atin Haosapu in leitol’a ahinkai lut tan ahile haosapu jong akipah lheh jenge. Haosa pun akitepna bangin achanu Chaichin chu Dapa toh kichengdin ape’n, agam kehkhat jong ahomin, chule Sumtum jong chu alepeh tan ahi. Hiche nia patchun Dapa le Chaichin’in hiche gam’a chun kho khat asat lhon in Chaitol asah lhon’e. Sumtum aneilhon jeh chun Vannoija ahaosa penle aminthangpen ahunghilhon tan, Chon jouna thei neile gou tampi ahinnei lhon tai
Dapa chu CHONG din akigo tan, upa ho henga asei le, “Nachon dingle na Upa kou angaiye” atiuvin, aman “Ka upa kouva koi cheding ham ?” atileh, Baibeh in ken gakou inge, atin, iti naga kou dingham gahtho temin? atiule, “Blekblok Blekblok” atin pal leh’a akichop le le leh ahol akita thit in, tuni geijin ahol asan den tai. Amahon, namikou ding dan jong adih pon na awjong angeipoi atipeh un ahi. Chu in Va’ah in, ken gakou inge, atikit in, gahtho temin atiule Va’ah chu alengin thingchung khat a atouvin, “Awk Awk” agatile koiman mikou nahi heponte atiuvin ahile Vahuijin, ahipoi ken gakou inge atikit in, iti naga kou ding ham ? atiule aman leng ingting thingchung sangpen leh’ah gatouving ting:
“Sangthing lel’a Pholva O,
Toijin Chonkhong abenge,
Toijin Laijon hunghen ati’e”. tia kaseiding ahi” atileh mipin jong pha asah un, nangkal’a themding koima um taponte” atiuvin Vahui chu Dapa upa Vaphol koudin asol taove.
Dapa Chon na’a jaoding le opding in chunga leng leh noiya vahjouse ajat kim’a chule mihem jouse kikou cheh ahi. Ganhing lah’a Dapa chon dia pangho min phabep le anatoh u phabep chu ahile :
[1] Sumbupi – Amachu insungmi chaloh vesuilen apangin, inkam chunga atouvin, mihemho chaloh avesuilen ahi.
[2] Uicha - Uicha chu tucha ahijeh in Jutwi dip’a pangding ahitan, atoutup theilou jeh in amakhel in Uphoh akilheng tai.
[3] Va’ah – Va’ah chu jem hom’in apang in, ana homchai tah jeh chun amading ana um tapoi,  Hiti chun ankong semloi,  Ju vai homloi  chule ama ama mopohna dungjui in lamchom cheh in lamkai ding akilhengun, Dapa chun Chon ahin pantai.
Va’ah chu akinganse dungjui in, Chon kin’a hung jouse chu Jemkhat cheh ahop peh in ahileh amading ana um tapon, hichun belmangvom anu peh’un ahileh, tuni geijin avomlo tai.
Vahui jong akinganse na bangtah in, Vaphol chu ahin pui lhung tan ahi. Chaitol Khopia chun Vaphol in anaopa Chontol lai aleh in, kanaopa Chon melchihna ahi atin, alhamul ho ahinhom tan, anaopa delkopma ato’peh panin, chu in lhacha ho, chule mipi ho aban banin ahoppeh tan ahi. Apa’n jong, “kanao keijong” atile, “Hepa kamka kamka” atin akamkah le akamsung dimset in a eh athah khum tan ahi. Dapa upan age/ajem ahopsoh phat in, lengle thei talouvin tol’ah ahunglha tan, Hijeh chun anaopa toh sot tah achengkhom lhontai. Hinla mihem le Jule va chengkhom thei ahilou jeh chun, Vaphol jong alhamul ho ahunglhin doh kit phat in Vacha gam’ah akile kit tai.
Hiti chun Chon khong abeng un, alam’un Ju le Sa aneuvin, lamtol akuol’un, Siel abon’un, Sielkal abol un, Sielchu aheijun alampiuvin golnop tincheng aboluvin ahi. Sielpanglap abol jou’un athat taove.  Golseh jouse jong aban ban in abol un ahi. Golseh bol’a lamkai pan kibotding ahinsomin, Simbengle Juthel loikhat in apansah in, Juchou le Juhei loikhat ahisah in, chu in Juhei le Juthel akibot lhon le Juthel in apaitan ahi. Juchou le Simbeng akibot lhonle Simbeng in ahinpai kit tan ahileh golseh lamkai Buipin jong kilom mo asalheh tan, “Itidan’a Juchou hitebep pi khun Simbeng alel hitam? tin achuti nui nui jengle, amit akichina kah in Buipi ahahdoh jou tapon, amit neocha ahiden tai. Chu in Juthel le Juhei akibot kitle Juthel in ajoukit tan ahi. Simbeng le Juthel loiho ahatjoh phat un Juthel in hatmolsona Laa abol’in, “Dapate Chon nin ka’Un Chouju paijin, keiman Heiju kapaiye” Simbeng le Juthel loiho chu a ao ao tauve.
Alangkhat’ah, Golnop kibolsung chun Chungleng Vachaten kikhopna anasem un, alamkaidiu khat lhendoh din akilol taove. Alamkai dingchun Vakul le Vaphol khatjo sang kilheng hen tin aphatsah taove. amani lah’a apha jo jo lhending ahitah jeh in amani chu thudoh aneijun, “sunle jan hi iti umleh phading ham?” tia adoh uleh Vaphol’in, “Janthum kijom henleng, Sunthum kijomle phante” atin ahileh akikhom ho chun, “kahetaove, namailang khuh pumchun potdoh tan atiuleh Vaphol jong apotdoh tai. Chu in Vakul adoh uleh, Vakul’in, “Sunle Jan kilhah kah henlang, sun neh holna in kimanghen, jan kicholdo nan kimangleh Katie” ahinti leh akikhom cheng in aphai atiuvin alhao ajap pohdot dot jeng taove Hiti chun Vakul chu chungleng vachaten alamkai diuvin alhengdoh tauve.
Chujouvin chungleng vachaten a Lengpa dingu kiholna aneikit un ahileh Khatjoh sang lhendohna ding in Vaphol le Vakul chu alhengdoh kit taovin ahi. Kitetna asem un, tun ahileh Vaphol seibang un, sun thum le janthum kijom dinga aphatle aphatlou hetna dingin kiha tet lhon henlang, chu a jingthou masa pen penchu ilengpao himai tahen, tin kiphatsahna anei taovin ahi. Chuti chun Vakul le Vaphol chun sunthum le janthum chu ihmu louhel in akiha tet lhon tan ahi. Hinlah Vakul chu lungthim themtah in, janle a ihmun, sunle ahahjin ahi. Hijeh chun sun’a kipan lhon ahin, janthum kichaini khovah then thenin Vakul chu kipah tah in aham’in apengin abuh’a kon’a ahunglen doh jengleh, Vacha dangsen a’aojeng phat un Vaphol chun sunthum le janthum hah lhumkei ahijeh chun alelsasan nangphel pholin Vakul nungsanga chun ahung kijah dol dol in ahileh, Vacha danghon, “Vaphol Vaphol aphachom tapoi” atipeh taovin ahi. Hiche nia patchun Vakul chu vachate jouse chunga leng ahunghi tai. Chujouvin Semang pachong aban banin ahung kilheng tauvin, Semang bulpi dingin Lhanla alhengun, anuoidou din Chaltupi, Julei, Longhol chule adang dang jong akilhengsuh suh un ahi. Julei hi noilan daivei lamkaijin alhengun, akithopi dingin Leichil ho alheng’un ahi. Tuni chanin gamlah a Vakul umna mun’ah jule va danghon alengpao ajadan u le ajen danu ivetle thil kidang khat chu ahi.
Vachate leng kilhen jou chun japi ankong umkhomna Chon bolte (Dapate) in’ah asem’un, ju adon’un, sa aneuvin a’aodeng dung jengun ahi. Chu in mipi chu sachan ahinhom taovin ahileh Thangkip aduha thuh jeh in sachan sagi achanlotan ahi. Aman von sagi aneija, von chom chom’a sagi vei kivon a ache jeh’a chu sahomhon michom chom ham tia sagi vei sachan apeh u ahi. Thangkip’in nikhat sungin sagi vei vouso akhel’e kiti hi hiche a kon ahung hipeh’e.
Sumbupi Jutwi dip’a pang Uphoh chu ju kham behseh a, amitkao jenga ahou jing jeh chun alunghan tan, atom atel’in aman in meilhum sunga alehlut tan ahi.
Chujou vin Gachang toh kikhen lou Buipin angonga aki’o agapahba pum’a alut apot seh le inkam chunga tou Sumbupin amit thip tenin ahileh Buipin, “Nang jonghi mitkou letlut chun” atijing tan ahileh Sumbupin jong “talom lom’a, nang Buipi na imit laivom kadouva nalut napotdoh seh le neimel chih a, neipho jing ham? Nang mit kichi ngeng ngung chu ka otcha deh poi” tin atouna na’a konin ahungleng lhan Buipi ngong chu ahehtan in Gun gal langa alhoh mangtan ahi. Sumbupin Buipi lu ahetan’a alhoh mangna la chu Gal’ai nileh kisaji ahi.
“Simbun Builu alhoh’e, Gun gal akaipi tai.
Simbu laitha kei aitha khokim’a lu achongna’e.
Chule Uphoh thi jan’a Uphoh jinun la asemin alachu:
“Dapate Chon’a che Uphoh joujam,
Kengsakamkei hoija vaithamm haime”
Sumbupi chu japi vetup dinga kipansah ahijeh in jading mong chu ahinai, hinlah mipi chu ju akhamphat uva longni kilihlo ahitai. Uphoh chu Ju akham phat a Sumbupi chu amitkaova ahouset jing phat a lunghanga lhumsunga alelut ahitai. Lim le mel hoimo chun kihouda leo longni jen kilih lou ding ahi. Nithum jou Chon kibol kin kichai chun Dapan jong nommo asan, Uphoh jinu akouvin, leibang ninga chun leiko achouvin achensah tai. Dapa nule pa jong milah a lhangam lou sa san ahunglha lhon in, akisih behseh lhon tan ahi. Hiche nia patchun Dapa chu Chaitol Haosa ahina ban’ah vonnoi muntin’a amin ahung kithang tan, midang hon dohle tun in ahin nei taovin ahi. Chule Gammang lah’a genthei anathoh naho chu nopsah nana hung kile tan, a upa Vaphol jong phat sot tah anachen khom pi e.


Comments

Popular posts from this blog

THADO WARFAR

Thado Warfare. The Thado is an enemy by no means to bo despised when tiie matter is one of jungle- fighting and guerrilla warfare.^ Initiative is not his strong point in war, and he will readily admit that his best plans for taking the offensive are conceived in his cups and abandoned with the return of sobriety and consideration. Thus during the Thado rebellion of 1918-19 plans were repeatedly made, and as often abandoned in the morning, for sending parties through Naga country to cut the telegraph wires between Kohima and the plains as well as between Kohima and Manipur. His tactics are mainly defensive and the prevailing note is ‘tip and run.’ Ambushes are laid, posts or camps are worried by night attacks which there is never any intention of pushing home, and the enemy is generally harrassed. but never engaged in the open. Stockades are built across narrow paths where the turning of them is likely to prove tedious and prolonged, and are defended as long as the def...

KUKITE PEN DOLTHU HO

THAA LHUN  (traditional) Elmunhi Thalhun dinga ajimasa pento acha masapen ahin ama hindanhi mi huheltah anahin anujongchu athi masang nginjong Lhungjang khopi chen noplai chule ama jengjong a insung bitlaitah khang jongchun anuchu avoji’e akitei. Hitabang chu anahin anu athinung  hin apachu gun gaalla Lajang khoa  agapeme. Apa pemdoh sunghin Elmunhi ataalsan nin dawisa jong demlou Indawi jong jaalou thempu geija jaalou ahitan chubana apa Indawi khaijong asaatlhan Dawisa jong amotneh neh in ahileh Thempu pachu alunghangin alasiet nin”Chung Pathen khai saatchun saat lhachun vaan’nin na oimoi, leijin na oimoi noijah phengbang kigoltan” atileh Elmunchu ahungphah tan hijehchun khopam langa buhsung khatnah akoijun ahileh gaallin jaanin atohkhan alol atanun alu akipoh taove.  Hijehchun Chongloile Hangsing chun Elmun thijeh in Thalhun agakousah lhonin ahileh Kipgen pachu apaan ahin kilhonpin anao Haokipchu  minung juithei ahiloulai jeh in anukomah ada...

THE LUSHA1, KUKI AND THE ALLIED TRIBES

THE LUSHA1, KUKI AND THE ALLIED TRIBES In spite of some differences existing between the Lushais and the Kukis they can safely be described as allied tribes belonging to the same group. Again. among the Kukis themselves there are several more or less different triberr, e.g., the Chasads, the Sooties, the Howlongs etc.' The Kukis. in fact, come under the jurisdiction of several states. The Lushai Hills of Assam, a part of north-eastern Tripura, a part of Southern Manipur, eastern ranges of Chittagong and a part of Western Burma are inhabited by these tribes who carriad on depredation for many years indiscriminately on all the neighbouring tribes and territories. Mr. McCabe. I.C.S.. who was for sometime Political Officer of the North Lushai Hills, in his famous report on the outbreak among the Eastern Lushais in March, 1892,has classified the Lushais geographically. According to him the word 'Lushai' is a compound word,. consisting of two component words: Lu (meaning 'h...